Στις οικογενειακές διαφορές, η αποτελεσματικότητα της δικαστικής προστασίας εξαρτάται και από την ταχύτητά της. Η καθυστέρηση στην αναγνώριση και εκτέλεση μιας απόφασης μπορεί να επιτρέψει στον χρόνο να μεταβάλει τους πραγματικούς οικογενειακούς δεσμούς, να αποδυναμώσει τη σχέση του παιδιού με τον γονέα με τον οποίο δεν ζει και τελικά να επηρεάσει ακόμη και μεταγενέστερες αποφάσεις για την επιμέλεια.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: Veres v. Spain
Προσφυγή: αρ. 57906/18
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Τρίτο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 8 Νοεμβρίου 2022
Κρίσιμο άρθρο: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8
Αποζημίωση: 24.000 ευρώ για ηθική βλάβη.
- Ιστορικό της υπόθεσης
Ο προσφεύγων, Ούγγρος υπήκοος, είχε μία κόρη, τη Ζ., γεννημένη το 2006. Το 2015, ενώ στην Ουγγαρία βρισκόταν σε εξέλιξη δικαστική διαδικασία για την επιμέλεια, η μητέρα μετακινήθηκε μαζί με το παιδί στην Palma de Mallorca της Ισπανίας, χωρίς να ενημερώσει τον πατέρα. Στις 11 Απριλίου 2016, ουγγρικό δικαστήριο εξέδωσε προσωρινά μέτρα, σύμφωνα με τα οποία η κατοικία του παιδιού έπρεπε να βρίσκεται στην Ουγγαρία, η μητέρα έπρεπε να επιστρέψει το παιδί στην Ουγγαρία μέσα σε οκτώ ημέρες, και έπρεπε να αποδείξει την εγγραφή του σε σχολείο στην Ουγγαρία. Ο πατέρας επιχείρησε στη συνέχεια να επιτύχει την αναγνώριση και εκτέλεση της ουγγρικής απόφασης στην Ισπανία.
- Η μακρά διαδικασία στην Ισπανία
Η αίτηση αναγνώρισης και εκτέλεσης κατατέθηκε την 1η Ιουλίου 2016. Αρχικά απορρίφθηκε από το αρμόδιο ισπανικό δικαστήριο, με το σκεπτικό ότι το παιδί δεν είχε την ευκαιρία να ακουστεί ενώπιον του ουγγρικού δικαστηρίου. Ωστόσο, στις 17 Ιουλίου 2017, το Εφετείο της Palma de Mallorca ανέτρεψε την κρίση αυτή. Έκρινε ότι, δεδομένης της ηλικίας του παιδιού, δικαιολογούνταν η μη ακρόασή του και κήρυξε εκτελεστή την ουγγρική απόφαση. Η υπόθεση έφθασε στη συνέχεια στο ισπανικό Ανώτατο Δικαστήριο, το οποίο στις 19 Ιουλίου 2018 απέρριψε την προσφυγή της μητέρας. Το παιδί επέστρεψε τελικά στην Ουγγαρία την 1η Νοεμβρίου 2018.
- Το κρίσιμο ζήτημα για το ΕΔΔΑ
Το βασικό ερώτημα δεν ήταν απλώς εάν στο τέλος εκτελέστηκε η δικαστική απόφαση. Το ΕΔΔΑ εξέτασε εάν οι ισπανικές αρχές ενήργησαν με την απαιτούμενη ταχύτητα, λαμβάνοντας υπόψη ότι η πάροδος του χρόνου σε μία υπόθεση σχέσεων γονέα και παιδιού μπορεί να δημιουργήσει μη αναστρέψιμες συνέπειες. Το Δικαστήριο επανέλαβε την ιδιαίτερα σημαντική αρχή ότι το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ περιλαμβάνει το δικαίωμα ενός γονέα να λαμβάνονται μέτρα για την επανένωσή του με το παιδί του και αντίστοιχη υποχρέωση των εθνικών αρχών να λάβουν τέτοια μέτρα.
- Η καθοριστική αρχή: στις οικογενειακές υποθέσεις ο χρόνος έχει ιδιαίτερη σημασία
Το ΕΔΔΑ τονίζει ότι η επάρκεια ενός κρατικού μέτρου κρίνεται και από την ταχύτητα εφαρμογής του, επειδή η πάροδος του χρόνου μπορεί να έχει ανεπανόρθωτες συνέπειες στις σχέσεις μεταξύ του παιδιού και του γονέα με τον οποίο δεν ζει.
- Γιατί κρίθηκε υπερβολική η καθυστέρηση
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ότι η διαδικασία αναγνώρισης της ουγγρικής απόφασης διήρκεσε περίπου δύο χρόνια και ότι χρειάστηκαν συνολικά περισσότερο από δύο χρόνια μέχρι την εκτέλεσή της. Παρότι υπήρξε αρχική καθυστέρηση λόγω ελλείψεων στην αίτηση του πατέρα, το Δικαστήριο έκρινε ότι η διετής καθυστέρηση για την έκδοση τελικής απόφασης ήταν ουσιαστικά καταλογιστέα στα εθνικά δικαστήρια.
Το ΕΔΔΑ έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα σε αυτό που διακυβευόταν, ήτοι τους οικογενειακούς δεσμούς και την επικοινωνία του πατέρα με την κόρη του. Κατέληξε επομένως ότι οι ισπανικές αρχές δεν έλαβαν ταχεία και επαρκή μέτρα για την εκτέλεση της ουγγρικής δικαστικής απόφασης.
- Το σημαντικότερο εύρημα: η καθυστέρηση επηρέασε τελικά και την επιμέλεια
Το ΕΔΔΑ δεν περιορίστηκε να πει ότι η καθυστέρηση δημιούργησε απλώς διαδικαστικό πρόβλημα. Διαπίστωσε ότι η υπερβολική διάρκεια των διαδικασιών είχε σοβαρές συνέπειες στη σχέση πατέρα και παιδιού. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το Δικαστήριο η σχέση πατέρα και κόρης διακόπηκε για δύο χρόνια, η πάροδος του χρόνου ενίσχυσε τους δεσμούς του παιδιού με τη μητέρα, παράλληλα αποδυνάμωσε τη σύνδεσή του με τον πατέρα και αυτή η πραγματικότητα επηρέασε μεταγενέστερα την κρίση των ουγγρικών δικαστηρίων για την επιμέλεια.
Το ίδιο το ΕΔΔΑ επισημαίνει στη σκέψη 88 ότι τα ουγγρικά δικαστήρια έλαβαν υπόψη ότι η πάροδος του χρόνου είχε ενισχύσει τους δεσμούς του παιδιού με τη μητέρα και είχε αποδυναμώσει τη σύνδεσή του με τον πατέρα. Επομένως, η καθυστέρηση της δικαστικής προστασίας μπορεί να μεταβάλει την ίδια την οικογενειακή πραγματικότητα την οποία αργότερα καλείται να αξιολογήσει το δικαστήριο.
- Το ζήτημα του «βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού»
Ενδιαφέρον έχει επίσης ότι το ισπανικό πρωτοβάθμιο δικαστήριο είχε αρχικά αρνηθεί την εκτέλεση της ουγγρικής απόφασης λόγω της μη ακρόασης του παιδιού, συνδέοντας το ζήτημα με το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού. Η κρίση αυτή όμως ανατράπηκε στο εφετείο, το οποίο θεώρησε, λόγω της ηλικίας του παιδιού, δικαιολογημένη τη μη ακρόασή του. Το ΕΔΔΑ υπογράμμισε επιπλέον ότι ο έλεγχος στο πλαίσιο του κανονισμού Brussels IIa περιοριζόταν στους λόγους μη αναγνώρισης και δεν επέτρεπε επανεξέταση της ουσίας της αλλοδαπής απόφασης.
- Θετική υποχρέωση του κράτους
Η απόφαση εντάσσει το θέμα στις θετικές υποχρεώσεις του κράτους κατά το άρθρο 8 ΕΣΔΑ. Δεν αρκεί συνεπώς το κράτος απλώς να μην παρεμβαίνει στην οικογενειακή ζωή. Οι αρμόδιες αρχές οφείλουν, στις κατάλληλες περιπτώσεις, να λαμβάνουν πρακτικά και αποτελεσματικά μέτρα για τη διατήρηση ή αποκατάσταση της σχέσης γονέα και παιδιού και, όταν πρόκειται για εκτέλεση οικογενειακών δικαστικών αποφάσεων, να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα που μπορούν εύλογα να απαιτηθούν υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις.
- Η τελική κρίση
Το ΕΔΔΑ κατέληξε ομόφωνα ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ. Έκρινε επίσης ότι δεν ήταν αναγκαίο να εξετάσει χωριστά την καταγγελία βάσει του άρθρου 13. Επιδίκασε στον προσφεύγοντα 24.000 ευρώ για ηθική βλάβη, ενώ απέρριψε την αξίωσή του για περιουσιακή ζημία ως ουσιαστικά υποθετική.
Ακολουθεί η απόφαση:
