Με την απόφαση Strand Lobben and Others v. Norway (10.9.2019), η Μεγάλη Σύνθεση του ΕΔΔΑ έκρινε ότι η αφαίρεση γονικών ευθυνών και η έγκριση υιοθεσίας παιδιού χωρίς τη συναίνεση της βιολογικής μητέρας παραβίασαν το άρθρο 8 ΕΣΔΑ. Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι η διατήρηση των οικογενειακών δεσμών και η οικογενειακή επανένωση αποτελούν εγγενή στοιχεία της προστασίας της οικογενειακής ζωής, ότι η δημόσια φροντίδα πρέπει καταρχήν να έχει προσωρινό χαρακτήρα και ότι η οριστική διάρρηξη των δεσμών γονέα-παιδιού επιτρέπεται μόνο σε εξαιρετικές περιστάσεις. Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε στην υποχρέωση των αρχών να λαμβάνουν ενεργά μέτρα για τη διατήρηση και αποκατάσταση της σχέσης γονέα-παιδιού και να στηρίζουν τις οριστικές παρεμβάσεις σε επαρκή, επίκαιρη και αυστηρά τεκμηριωμένη αξιολόγηση.
- Βασικά στοιχεία της απόφασης
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Μεγάλη Σύνθεση
Υπόθεση: Strand Lobben and Others v. Norway
Αριθμός προσφυγής: 37283/13
Ημερομηνία απόφασης: 10 Σεπτεμβρίου 2019
Κρίσιμη διάταξη: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: Διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8 ως προς τη μητέρα και το παιδί, με 13 ψήφους έναντι 4.
Η υπόθεση αφορούσε κυρίως την αφαίρεση των γονικών ευθυνών της μητέρας και την έγκριση της υιοθεσίας του παιδιού από τους ανάδοχους γονείς.
- Το ιστορικό της υπόθεσης
Η μητέρα γέννησε τον Χ στις 25 Σεπτεμβρίου 2008. Λίγες ημέρες αργότερα εγκαταστάθηκε μαζί του σε δομή γονέα-παιδιού, στο πλαίσιο παρακολούθησης και υποστήριξης της γονικής της ικανότητας. Οι υπηρεσίες εξέφρασαν σοβαρές ανησυχίες σχετικά με τη φροντίδα του βρέφους, μεταξύ άλλων επειδή το παιδί έχανε βάρος και χρειαζόταν συστηματική παρακολούθηση. Στις 17 Οκτωβρίου 2008 αποφασίστηκε η επείγουσα τοποθέτησή του σε ανάδοχη οικογένεια. Στη συνέχεια εκδόθηκε κανονική απόφαση περί δημόσιας φροντίδας και η επικοινωνία μητέρας και παιδιού περιορίστηκε σημαντικά. Το 2010 το High Court καθόρισε την επικοινωνία σε τέσσερις συναντήσεις των δύο ωρών ετησίως. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι το εθνικό δικαστήριο θεωρούσε ήδη την τοποθέτηση ως πιθανότατα μακροχρόνια και ανέφερε ότι ο σκοπός των επαφών δεν ήταν η δημιουργία σχέσης με προοπτική μελλοντικής επιστροφής του παιδιού στη μητέρα, αλλά ουσιαστικά η διατήρηση γνώσης της καταγωγής του.
- Η μεταγενέστερη αλλαγή των συνθηκών της μητέρας
Το 2011 η μητέρα ζήτησε την άρση του μέτρου φροντίδας ή, εναλλακτικά, διεύρυνση της επικοινωνίας της με το παιδί. Στο μεταξύ είχε παντρευτεί, είχε αποκτήσει δεύτερο παιδί, είχε δημιουργήσει νέα οικογενειακή κατάσταση. Παρά ταύτα, στις 8 Δεκεμβρίου 2011 το αρμόδιο νορβηγικό όργανο αποφάσισε την αφαίρεση των γονικών ευθυνών της μητέρας και επέτρεψε στους ανάδοχους γονείς να υιοθετήσουν τον Χ. Η απόφαση επικυρώθηκε από το City Court τον Φεβρουάριο του 2012.
- Οι θεμελιώδεις αρχές που διατυπώνει το ΕΔΔΑ
(α) Η σχέση γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της οικογενειακής ζωής – Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι η αμοιβαία απόλαυση της συντροφιάς μεταξύ γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της οικογενειακής ζωής. Τα κρατικά μέτρα που εμποδίζουν αυτή τη σχέση αποτελούν επέμβαση στο άρθρο 8 ΕΣΔΑ.
(β) Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού έχει πρωταρχική σημασία – Το Δικαστήριο αναγνωρίζει ευρεία διεθνή συναίνεση ότι, σε όλες τις αποφάσεις που αφορούν παιδιά, το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού έχει πρωταρχική σημασία. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι η διατήρηση της οικογενειακής σχέσης παύει να αποτελεί μέρος του συμφέροντος του παιδιού.
- Η ιδιαίτερα σημαντική αρχή της οικογενειακής επανένωσης
Το ΕΔΔΑ υπογραμμίζει ότι η οικογενειακή ενότητα και η οικογενειακή επανένωση μετά από έναν χωρισμό αποτελούν εγγενή στοιχεία του δικαιώματος οικογενειακής ζωής του άρθρου 8. Για τον λόγο αυτό, όταν ένα παιδί τίθεται υπό δημόσια φροντίδα, το κράτος έχει θετική υποχρέωση να λαμβάνει μέτρα που διευκολύνουν την επανένωση της οικογένειας μόλις αυτό καταστεί ευλόγως εφικτό.
- Η διατήρηση των οικογενειακών δεσμών αποτελεί μέρος του συμφέροντος του παιδιού
Το Δικαστήριο διατυπώνει μία ακόμη κρίσιμη αρχή. Κατά κανόνα, το συμφέρον του παιδιού επιβάλλει τη διατήρηση των δεσμών του με την οικογένειά του, εκτός εάν η οικογένεια έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα ακατάλληλη. Η διακοπή αυτών των δεσμών αποκόπτει το παιδί από τις ρίζες του. Συνεπώς, σύμφωνα με το ΕΔΔΑ, οι οικογενειακοί δεσμοί μπορούν να διαρρηχθούν μόνο σε πολύ εξαιρετικές περιστάσεις, ενώ πρέπει να καταβάλλεται κάθε προσπάθεια για τη διατήρηση των προσωπικών σχέσεων και, όπου ενδείκνυται, για την «ανοικοδόμηση» της οικογένειας.
- Η απομάκρυνση ενός παιδιού πρέπει κατ’ αρχήν να είναι προσωρινό μέτρο
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι μια απόφαση τοποθέτησης παιδιού υπό δημόσια φροντίδα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως προσωρινό μέτρο, το οποίο πρέπει να τερματίζεται μόλις το επιτρέψουν οι περιστάσεις. Και, κυρίως, ο τρόπος εφαρμογής του μέτρου πρέπει να είναι συμβατός με τον τελικό στόχο της επανένωσης του φυσικού γονέα με το παιδί.
Η υποχρέωση του κράτους να λαμβάνει μέτρα επανένωσης γίνεται μάλιστα, κατά το Δικαστήριο, προοδευτικά ισχυρότερη από τη στιγμή που αρχίζει η περίοδος δημόσιας φροντίδας, πάντοτε με συνεκτίμηση του συμφέροντος του παιδιού.
- Ο χρόνος δεν πρέπει να μετατρέπεται σε εργαλείο οριστικής αποξένωσης
Η απόφαση επισημαίνει μία πολύ ουσιαστική παγίδα. Η πάροδος του χρόνου μπορεί να έχει ανεπανόρθωτες συνέπειες στη σχέση του παιδιού με τον γονέα με τον οποίο δεν ζει. Μάλιστα, όταν οι ίδιες οι αρχές έχουν συμβάλει στη διάρρηξη της οικογενειακής σχέσης επειδή δεν εκπλήρωσαν την υποχρέωσή τους να εργαστούν προς την επανένωση, δεν μπορούν στη συνέχεια να επικαλούνται την απουσία δεσμού γονέα και παιδιού ως βάση για να επιτρέψουν την υιοθεσία.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό ως νομολογιακή αρχή: το κράτος δεν μπορεί πρώτα να περιορίζει τη δυνατότητα ανάπτυξης της σχέσης και κατόπιν να χρησιμοποιεί την αποδυνάμωση αυτής της σχέσης ως επιχείρημα για την οριστική διακοπή της.
- Η σημασία της τακτικής επικοινωνίας
Το Δικαστήριο παρατηρεί επίσης ότι οι προοπτικές επιτυχούς οικογενειακής επανένωσης εξασθενούν όταν τίθενται εμπόδια στην εύκολη και τακτική επικοινωνία μεταξύ των μελών της οικογένειας. Στη συγκεκριμένη υπόθεση, το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι υπήρξε μόνο πολύ περιορισμένη επικοινωνία μεταξύ μητέρας και παιδιού και ότι οι σχετικές ρυθμίσεις δεν ήταν ιδιαίτερα πρόσφορες για να επιτρέψουν στη μητέρα να αναπτύξει ελεύθερα δεσμό με το παιδί. Διαπίστωσε επίσης ότι φαίνεται να έγιναν λίγες προσπάθειες δοκιμής εναλλακτικών τρόπων επικοινωνίας. Το αποτέλεσμα ήταν ότι αυτή η περιορισμένη επικοινωνία παρείχε και περιορισμένο αποδεικτικό υλικό από το οποίο μπορούσαν να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα για τις γονικές ικανότητες της μητέρας.
- Υιοθεσία και οριστική διακοπή οικογενειακών δεσμών: εξαιρετικό μέτρο
Το ΕΔΔΑ κάνει σημαντική διάκριση μεταξύ αναδοχής και υιοθεσίας. Η αφαίρεση γονικών ευθυνών και η έγκριση υιοθεσίας αποτελούν πολύ βαρύτερα μέτρα, επειδή οδηγούν στην οριστική διακοπή των νομικών δεσμών μεταξύ παιδιού και βιολογικού γονέα. Κατά το Δικαστήριο, τέτοια μέτρα εφαρμόζονται μόνο σε εξαιρετικές περιστάσεις, και δικαιολογούνται μόνο όταν επιβάλλονται από υπέρτερη απαίτηση που αφορά το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού.
- Γιατί καταδικάστηκε τελικά η Νορβηγία
Η Μεγάλη Σύνθεση δεν αρκέστηκε στο ότι οι νορβηγικές αρχές επικαλέστηκαν το συμφέρον του παιδιού. Έκρινε ότι στη διαδικασία που οδήγησε στην αφαίρεση των γονικών ευθυνών και στην έγκριση της υιοθεσίας οι εθνικές αρχές δεν πραγματοποίησαν ουσιαστική στάθμιση μεταξύ των συμφερόντων του παιδιού και της βιολογικής οικογένειάς του. Αντίθετα, επικεντρώθηκαν στα συμφέροντα του παιδιού χωρίς να εξετάσουν σοβαρά την πιθανότητα οικογενειακής επανένωσης.
Το ΕΔΔΑ στάθηκε ειδικότερα σε τρία προβλήματα:
- Πολύ περιορισμένη επικοινωνία μητέρας-παιδιού, από την οποία δεν μπορούσαν εύκολα να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα για τη σημερινή γονική ικανότητα.
- Έλλειψη επικαιροποιημένης πραγματογνωμοσύνης. Οι βασικές εκθέσεις που χρησιμοποιήθηκαν το 2012 χρονολογούνταν από το 2010, μολονότι στο μεταξύ η κατάσταση της μητέρας είχε μεταβληθεί ουσιωδώς.
- Ανεπαρκής τεκμηρίωση της συνεχιζόμενης ευαλωτότητας του παιδιού, παρότι αυτή αποτέλεσε κεντρικό στοιχείο της αιτιολογίας των εθνικών αρχών.
Έτσι, το Δικαστήριο έκρινε ότι η διαδικασία δεν διέθετε εγγυήσεις ανάλογες προς τη βαρύτητα της επέμβασης και διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 8 ως προς μητέρα και παιδί.
Συμπερασματικά:
- Το συμφέρον του παιδιού περιλαμβάνει καταρχήν τη διατήρηση των οικογενειακών του δεσμών. – Η προστασία του παιδιού και η προστασία της οικογενειακής σχέσης δεν αντιμετωπίζονται ως έννοιες εκ προοιμίου αντίθετες.
- Ο χωρισμός παιδιού και γονέα δεν πρέπει να μετατρέπεται χωρίς ισχυρό λόγο σε μόνιμη κατάσταση. – Η δημόσια φροντίδα αντιμετωπίζεται κατ’ αρχήν ως προσωρινό μέτρο με προοπτική επανένωσης.
- Η επικοινωνία δεν είναι απλώς τυπικό δικαίωμα. – Ο τρόπος και η συχνότητά της έχουν άμεση σημασία για τη δυνατότητα διατήρησης ή αποκατάστασης του οικογενειακού δεσμού.
- Όσο πιο οριστικό είναι το μέτρο, τόσο αυστηρότερες πρέπει να είναι οι εγγυήσεις. – Η υιοθεσία χωρίς συναίνεση του βιολογικού γονέα, επειδή διακόπτει οριστικά τους νομικούς οικογενειακούς δεσμούς, δικαιολογείται μόνο σε εξαιρετικές περιστάσεις και βάσει υπέρτερου συμφέροντος του παιδιού.
Στο σύνδεσμο το πλήρες κείμενο της απόφασης:
