Υπόθεση Shaw κατά Ουγγαρίας (Shaw v. Hungary), Αριθμός προσφυγής 6457/09 Ημερομηνία απόφασης 26.10.2011. Η απλή έκδοση μιας δικαστικής απόφασης δεν αρκεί. Η καθυστέρηση και η αναποτελεσματική εκτέλεσή της μπορούν να οδηγήσουν σε παραβίαση του δικαιώματος στην οικογενειακή ζωή.
- Τα πραγματικά περιστατικά
Η υπόθεση αφορούσε Ιρλανδό πατέρα που ζούσε στο Παρίσι. Μετά το διαζύγιο, τα γαλλικά δικαστήρια είχαν αναθέσει στους δύο γονείς κοινή επιμέλεια της κόρης τους, η οποία είχε γεννηθεί το 2000, ενώ το παιδί διέμενε με τη μητέρα και είχε ρυθμιστεί η επικοινωνία με τον πατέρα. Τον Δεκέμβριο του 2007 η μητέρα πήγε το παιδί στην Ουγγαρία για διακοπές. Στις 5 Ιανουαρίου 2008 ενημέρωσε όμως τον πατέρα ότι είχε εγγράψει την κόρη σε ουγγρικό σχολείο, χωρίς τη συγκατάθεσή του, και ότι δεν σκόπευε να επιστρέψει στη Γαλλία.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι τα ουγγρικά δικαστήρια διαπίστωσαν πως η συνήθης διαμονή του παιδιού ήταν στη Γαλλία και ότι, εφόσον οι γονείς είχαν κοινή επιμέλεια, κανένας από τους δύο δεν μπορούσε μονομερώς να αποφασίσει για τον τόπο συνήθους διαμονής του παιδιού.
- Ο ισχυρισμός περί κακοποίησης
Πριν από τη μετακίνηση του παιδιού, η μητέρα είχε υποβάλει στη Γαλλία καταγγελία κατά του πατέρα για σεξουαλική κακοποίηση του παιδιού και είχε ζητήσει την αναστολή της επιμέλειας και της επικοινωνίας του. Η καταγγελία απορρίφθηκε στις 2 Νοεμβρίου 2005 λόγω έλλειψης αποδεικτικών στοιχείων. Αργότερα, στο πλαίσιο της διαδικασίας επιστροφής, πραγματογνωμοσύνη κατέληξε ότι δεν ήταν πιθανή η κακοποίηση ή απρεπής συμπεριφορά και επομένως δεν συνέτρεχαν λόγοι εφαρμογής της εξαίρεσης του άρθρου 13β της Σύμβασης της Χάγης ώστε να μην επιστραφεί το παιδί.
- Η εντολή επιστροφής του παιδιού
Ο πατέρας προσέφυγε στις ουγγρικές αρχές στις 12 Μαρτίου 2008, ζητώντας να αναγνωριστεί η παράνομη μετακίνηση του παιδιού και να διαταχθεί η επιστροφή του. Στις 30 Μαΐου 2008, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο διαπίστωσε την απαγωγή του παιδιού και διέταξε τη μητέρα να το επιστρέψει στη Γαλλία. Η απόφαση επικυρώθηκε σε δεύτερο βαθμό στις 2 Σεπτεμβρίου 2008 και από το Ανώτατο Δικαστήριο στις 18 Νοεμβρίου 2008. Το Ανώτατο Δικαστήριο έλαβε επίσης υπόψη ψυχολογικές πραγματογνωμοσύνες, σύμφωνα με τις οποίες το παιδί εξακολουθούσε να είναι συναισθηματικά συνδεδεμένο και με τον πατέρα του και η επιστροφή του στη Γαλλία δεν θα του προκαλούσε σοβαρό τραύμα.
- Το βασικό πρόβλημα: η απόφαση υπήρχε, αλλά δεν εκτελέστηκε αποτελεσματικά
Παρά την ύπαρξη εκτελεστής δικαστικής απόφασης επιστροφής, επί σχεδόν έντεκα μήνες πριν από την εξαφάνιση μητέρας και παιδιού στις 29 Ιουλίου 2009, τα μέτρα εκτέλεσης περιορίστηκαν κυρίως σε ανεπιτυχείς προσκλήσεις προς τη μητέρα να συμμορφωθεί οικειοθελώς και στην επιβολή μίας σχετικά χαμηλής χρηματικής ποινής. Το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι άλλα διαθέσιμα μέτρα δεν χρησιμοποιήθηκαν, μεταξύ των οποίων η αστυνομική συνδρομή και η δυνατότητα επανειλημμένης επιβολής προστίμων. Μάλιστα, όταν η μητέρα συνελήφθη στις 27 Ιουλίου 2009, οι αρχές δεν αξιοποίησαν την περίσταση για την εκτέλεση της απόφασης επιστροφής. Το ΕΔΔΑ δεν βρήκε επαρκή δικαιολογία για την καθυστέρηση αυτή υπό το πρίσμα της υποχρέωσης ταχείας δράσης.
- Η κεντρική αρχή του ΕΔΔΑ
Το Δικαστήριο επανέλαβε ότι το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ δεν προστατεύει απλώς την οικογενειακή ζωή από κρατικές παρεμβάσεις. Δημιουργεί και θετικές υποχρεώσεις του κράτους.Στις θετικές αυτές υποχρεώσεις περιλαμβάνονται το δικαίωμα του γονέα να λαμβάνονται μέτρα με σκοπό την επανένωσή του με το παιδί του και η αντίστοιχη υποχρέωση των εθνικών αρχών να διευκολύνουν αυτή την επανένωση.
Στις υποθέσεις εκτέλεσης οικογενειακών αποφάσεων, αποφασιστικό κριτήριο είναι αν οι αρχές έλαβαν όλα τα αναγκαία μέτρα που μπορούσαν ευλόγως να απαιτηθούν υπό τις ιδιαίτερες περιστάσεις της υπόθεσης.
- Η ταχύτητα αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο της προστασίας
Το ΕΔΔΑ τονίζει ότι η επάρκεια ενός μέτρου κρίνεται και από την ταχύτητα εφαρμογής του, διότι η πάροδος του χρόνου μπορεί να έχει ανεπανόρθωτες συνέπειες στη σχέση παιδιού και γονέα που δεν ζει μαζί του. Το Δικαστήριο συνέδεσε την υποχρέωση του άρθρου 8 με τη Σύμβαση της Χάγης και τον τότε ισχύοντα Κανονισμό της ΕΕ για τη γονική μέριμνα, επισημαίνοντας την απαίτηση ταχείας δικαστικής αντιμετώπισης των υποθέσεων διεθνούς απαγωγής παιδιών.
Στη συγκεκριμένη υπόθεση διαπίστωσε καθυστερήσεις στα επιμέρους δικαστικά στάδια και έκρινε ότι δεν είχαν παρουσιαστεί εξαιρετικές περιστάσεις που να τις δικαιολογούν. Κατέληξε μάλιστα ότι αυτές οι καθυστερήσεις αρκούσαν από μόνες τους για να διαπιστωθεί ότι οι ουγγρικές αρχές δεν εκπλήρωσαν τις θετικές υποχρεώσεις τους.
- Κυρώσεις απέναντι στον γονέα που εμποδίζει την εκτέλεση
Το ΕΔΔΑ κάνει και μία ιδιαίτερα σημαντική διάκριση. Τα καταναγκαστικά μέτρα εναντίον του παιδιού δεν είναι επιθυμητά σε μια τόσο ευαίσθητη περιοχή. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι αποκλείεται η χρήση κυρώσεων απέναντι στον γονέα που συμπεριφέρεται παράνομα. Η αρχή αυτή είχε πρακτική σημασία στην υπόθεση, επειδή το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι οι ουγγρικές αρχές δεν χρησιμοποίησαν εγκαίρως όλα τα διαθέσιμα μέσα εκτέλεσης.
- Το ζήτημα της επικοινωνίας πατέρα και παιδιού
Παράλληλα υπήρχε γαλλική δικαστική απόφαση που ρύθμιζε τα δικαιώματα επικοινωνίας του πατέρα. Οι ουγγρικές αρχές αρνήθηκαν να τα εκτελέσουν για λόγους δικαιοδοσίας, παρά την ύπαρξη σχετικής πιστοποίησης σύμφωνα με το άρθρο 41 του τότε ευρωπαϊκού Κανονισμού. Το αποτέλεσμα ήταν ότι ο πατέρας παρέμεινε περισσότερο από τριάμισι χρόνια χωρίς να μπορεί να ασκήσει τα δικαιώματα επικοινωνίας του. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι το γεγονός αυτό επιβάρυνε περαιτέρω την κατάσταση.
- Το συμφέρον του παιδιού και η πάροδος του χρόνου
Η απόφαση έχει μία σημαντική ισορροπία. Το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι η πάροδος του χρόνου μπορεί να μεταβάλει τις πραγματικές συνθήκες. Επομένως, όταν τελικά επιχειρείται η επιστροφή του παιδιού, μπορεί να χρειάζεται επανεκτίμηση των δεσμών του με τους γονείς και με το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται. Κατά την εκτέλεση πρέπει να λαμβάνονται υπόψη το βέλτιστο συμφέρον και η ευημερία του παιδιού, οι πιθανές δυσκολίες που θα αντιμετωπίσει στον τόπο προορισμού, καθώς και οι κοινωνικοί, πολιτιστικοί και οικογενειακοί δεσμοί του. Η ίδια η κρατική καθυστέρηση μπορεί να μεταβάλει τις πραγματικές συνθήκες μέσα στις οποίες αργότερα θα κριθεί η οικογενειακή σχέση.
- Η τελική κρίση
Το ΕΔΔΑ κατέληξε ομόφωνα ότι οι ουγγρικές αρχές δεν εκπλήρωσαν τις θετικές υποχρεώσεις τους και διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ λόγω της αποτυχίας των αρχών να ενεργήσουν με την απαιτούμενη ταχύτητα και αποτελεσματικότητα για την επιστροφή του παιδιού και την επανένωση με τον πατέρα.
Το Δικαστήριο επιδίκασε στον προσφεύγοντα 20.000 ευρώ για ηθική βλάβη, 12.000 ευρώ για έξοδα και δαπάνες. Η απαίτηση για περιουσιακή ζημία απορρίφθηκε λόγω έλλειψης αιτιώδους συνδέσμου με τη διαπιστωθείσα παραβίαση.
Συμπερασματικά:
Το δικαίωμα στην οικογενειακή ζωή δεν εξαντλείται στην έκδοση μιας δικαστικής απόφασης. Το κράτος έχει θετική υποχρέωση να λαμβάνει εγκαίρως τα αναγκαία και αποτελεσματικά μέτρα για την εφαρμογή της. Στις σχέσεις γονέα και παιδιού, η καθυστέρηση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, επειδή η πάροδος του χρόνου μπορεί να έχει ανεπανόρθωτες συνέπειες για τη μεταξύ τους σχέση.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της απόφασης:
