Η προστασία της σχέσης παιδιού και γονέα απαιτεί έγκαιρη και αποτελεσματική δράση. Όταν οι διαδικασίες καθυστερούν επί χρόνια, η πάροδος του χρόνου μπορεί να μετατρέψει μια προσωρινή διακοπή επικοινωνίας σε μη αναστρέψιμη απώλεια του οικογενειακού δεσμού.
- Βασικά στοιχεία
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Πρώτο Τμήμα
Υπόθεση: Ribić v. Croatia
Αριθμός προσφυγής: 27148/12
Ημερομηνία απόφασης: 2 Απριλίου 2015
Κατέστη οριστική: 2 Ιουλίου 2015
Κρίσιμη διάταξη: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής
Απόφαση: Ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8
Αποζημίωση: 25.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 1.500 ευρώ για έξοδα και δαπάνες.
- Αντικείμενο της υπόθεσης
Ο προσφεύγων παραπονέθηκε ότι οι κροατικές αρχές δεν εκπλήρωσαν τη θετική υποχρέωσή τους να προστατεύσουν την οικογενειακή του ζωή, επειδή δεν εξασφάλισαν στην πράξη την επικοινωνία με τον γιο του. Υποστήριξε ότι από όταν το παιδί ήταν μόλις δύο μηνών έως την ενηλικίωσή του το είχε δει μόνο τρεις φορές. Το ΕΔΔΑ εξέτασε συνολικά τόσο τις μεγάλες καθυστερήσεις στις διαδικασίες για την επιμέλεια και την επικοινωνία όσο και τη μεταγενέστερη αδυναμία αποτελεσματικής εκτέλεσης των αποφάσεων που αναγνώριζαν το δικαίωμα επικοινωνίας του πατέρα.
- Το ιστορικό
Οι γονείς παντρεύτηκαν το 1992 και ο γιος τους γεννήθηκε τον Οκτώβριο του 1993. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους η μητέρα έφυγε από την κοινή κατοικία μαζί με το παιδί. Πριν αρχίσουν οι δικαστικές διαδικασίες το 1996, ο πατέρας είχε δει τον γιο του μόνο δύο φορές μετά τον χωρισμό τους. Οι διαδικασίες διαζυγίου, επιμέλειας και επικοινωνίας άρχισαν τον Φεβρουάριο του 1996. Τον Φεβρουάριο του 2000 πραγματοποιήθηκε συνάντηση πατέρα και γιου, η πρώτη από το Πάσχα του 1995. Τον Ιούλιο του 2004 το δικαστήριο καθόρισε λεπτομερές πρόγραμμα επικοινωνίας, το οποίο προέβλεπε σταδιακή διεύρυνση των επαφών. Η απόφαση κατέστη τελεσίδικη τον Ιούνιο του 2005. Ωστόσο, σύμφωνα με το ιστορικό που καταγράφει το ΕΔΔΑ, η μητέρα δεν συμμορφωνόταν και παρεμπόδιζε την άσκηση του δικαιώματος επικοινωνίας.
- Οι ανεπιτυχείς προσπάθειες εκτέλεσης
Οι αρχές είχαν στη διάθεσή τους διάφορα μέσα. Το δικαστήριο επέβαλε χρηματικό πρόστιμο στη μητέρα λόγω μη συμμόρφωσης και στη συνέχεια προέβλεψε ακόμη και παρέμβαση δικαστικού επιμελητή με τη συνδρομή κοινωνικού λειτουργού ή παιδαγωγού και αστυνομικού, ώστε να καταστεί δυνατή η επικοινωνία. Παρ’ όλα αυτά, η επικοινωνία δεν αποκαταστάθηκε. Παράλληλα, το Κέντρο Κοινωνικής Πρόνοιας επιχείρησε να ρυθμίσει προσωρινά την επικοινωνία και επέβαλε μέτρο εποπτείας της άσκησης της γονικής μέριμνας. Σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές, ούτε αυτές οι προσπάθειες οδήγησαν σε πραγματικές συναντήσεις πατέρα και παιδιού. Τελικά, ο γιος ενηλικιώθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2011, οπότε η διαδικασία εκτέλεσης έχασε πλέον το αντικείμενό της.
- Οι βασικές αρχές που διατυπώνει το ΕΔΔΑ
α. Η σχέση γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της οικογενειακής ζωής – Το Δικαστήριο επαναλαμβάνει ότι η αμοιβαία απόλαυση της συντροφιάς γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της «οικογενειακής ζωής» κατά το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
β. Το κράτος δεν αρκεί να μην παρεμβαίνει – Το άρθρο 8 δημιουργεί και θετικές υποχρεώσεις για τις κρατικές αρχές. Οι αρχές οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα που αποβλέπουν στην επανένωση γονέων και παιδιών και στη διευκόλυνση της επικοινωνίας τους. Η αρχή αυτή εφαρμόζεται και στις διαφορές επιμέλειας και επικοινωνίας μεταξύ γονέων.
γ. Στις οικογενειακές υποθέσεις ο χρόνος είναι καθοριστικός – Το ΕΔΔΑ τονίζει ότι οι σχέσεις γονέα και παιδιού πρέπει να καθορίζονται βάσει όλων των ουσιαστικών παραμέτρων της υπόθεσης και όχι από την απλή παρέλευση του χρόνου. Για αυτό απαιτείται από τις αρχές εξαιρετική επιμέλεια, επειδή η καθυστέρηση μπορεί να οδηγήσει σε de facto επίλυση της υπόθεσης, δηλαδή η πραγματικότητα που δημιουργείται από την πάροδο του χρόνου να καταστήσει την τελική δικαστική κρίση ουσιαστικά άνευ αντικειμένου.
δ. Η ταχύτητα εκτέλεσης είναι μέρος της αποτελεσματικότητας – Η επάρκεια των μέτρων των αρχών κρίνεται και από την ταχύτητα εφαρμογής τους, επειδή η πάροδος του χρόνου μπορεί να έχει ανεπανόρθωτες συνέπειες στις σχέσεις του παιδιού με τον γονέα με τον οποίο δεν ζει.
- Τι γίνεται όταν ο άλλος γονέας δεν συνεργάζεται;
Το ΕΔΔΑ δέχεται ότι η υποχρέωση των κρατικών αρχών είναι υποχρέωση μέσων και όχι αποτελέσματος. Η επικοινωνία μπορεί να απαιτεί προπαρασκευαστικά ή σταδιακά μέτρα και η συνεργασία όλων είναι σημαντική. Όμως προσθέτει μία κρίσιμη αρχή: Η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ χωρισμένων γονέων δεν απαλλάσσει από μόνη της τις αρχές από τις θετικές υποχρεώσεις τους βάσει του άρθρου 8. Αντίθετα, οι αρχές οφείλουν να επιχειρούν να συμφιλιώσουν τα αντικρουόμενα συμφέροντα, έχοντας ως πρωταρχικό κριτήριο το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού.
Το Δικαστήριο αναφέρει επίσης ότι, μολονότι ο εξαναγκασμός σε βάρος των παιδιών δεν είναι επιθυμητός σε τόσο ευαίσθητες υποθέσεις, δεν πρέπει να αποκλείεται η χρήση κυρώσεων όταν υπάρχει παράνομη συμπεριφορά του γονέα με τον οποίο διαμένει το παιδί.
- Το στοιχείο που εντυπωσίασε ιδιαίτερα το ΕΔΔΑ
Το Δικαστήριο στάθηκε ιδιαίτερα στο γεγονός ότι μέχρι τις 20 Μαρτίου 2003 το Κέντρο Κοινωνικής Πρόνοιας δεν είχε θεωρήσει αναγκαίο να ρυθμίσει προσωρινά την επικοινωνία πατέρα και γιου, μολονότι η σχετική δικαστική διαδικασία εκκρεμούσε ήδη σχεδόν επτά χρόνια και ο πατέρας είχε δει το παιδί μόνο τρεις φορές. Εδώ το ΕΔΔΑ διατυπώνει μία εξαιρετικά σημαντική παρατήρηση. Όταν βιολογικός πατέρας και παιδί δεν έχουν καθόλου επαφή ή συναντώνται τόσο σπάνια ώστε να μην μπορεί να δημιουργηθεί φυσικός δεσμός μεταξύ τους, η πιθανότητα οικογενειακής επανένωσης μειώνεται προοδευτικά και τελικά μπορεί να καταστραφεί.
- Η κρίση του ΕΔΔΑ
Η περίοδος που εξέτασε το Δικαστήριο διήρκεσε 13 χρόνια και 11 μήνες. Από αυτά, οι διαδικασίες επιμέλειας και επικοινωνίας διήρκεσαν 7 χρόνια και 8 μήνες, ενώ οι διαδικασίες εκτέλεσης ακόμη 6 χρόνια και 3 μήνες. Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι καθυστερήσεις αυτές δεν μπορούσαν να δικαιολογηθούν. Μάλιστα, το ίδιο το Ανώτατο Δικαστήριο της Κροατίας είχε ήδη αναγνωρίσει ότι οι διαδικασίες εκτέλεσης είχαν διαρκέσει υπερβολικά. Το ΕΔΔΑ κατέληξε ότι οι εθνικές αρχές δεν έλαβαν τα αναγκαία μέτρα που εύλογα θα μπορούσαν να αναμένονται από αυτές για να διευκολύνουν την επανένωση του πατέρα με τον γιο του. Η αδράνεια αυτή οδήγησε σε μια de facto επίλυση της υπόθεσης: ο πατέρας είχε δει τον γιο του μόνο τρεις φορές πριν από την ενηλικίωσή του. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε συνεπώς παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
Συμπερασματικά:
Η Ribić v. Croatia αναδεικνύει μία βασική ιδέα της νομολογίας του ΕΔΔΑ: σε μια υπόθεση επικοινωνίας, ο χρόνος δεν είναι ουδέτερος παράγοντας. Η απόφαση δείχνει ότι μια δικαστική αναγνώριση της επικοινωνίας δεν αρκεί εάν στην πράξη η εφαρμογή της καθυστερεί τόσο ώστε το παιδί να μεγαλώσει χωρίς να αναπτυχθεί ουσιαστική σχέση με τον άλλο γονέα. Αυτή η ανάγνωση προκύπτει ιδιαίτερα από τις σκέψεις 92-100 της απόφασης.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
