Στις υποθέσεις επικοινωνίας γονέα και παιδιού δεν αρκεί η έκδοση μιας δικαστικής απόφασης. Το κράτος οφείλει να λαμβάνει έγκαιρα, κατάλληλα και αποτελεσματικά μέτρα για την εφαρμογή της, επειδή η πάροδος του χρόνου μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτες συνέπειες στη σχέση του παιδιού με τον γονέα με τον οποίο δεν διαμένει.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: Kuppinger v. Germany
Αριθμός προσφυγής: 62198/11
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Πέμπτο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 15 Ιανουαρίου 2015
Κατέστη οριστική: 15 Απριλίου 2015
Κρίσιμες διατάξεις: άρθρα 8 και 13 ΕΣΔΑ
Αποτέλεσμα: διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 8 ως προς την εκτέλεση της προσωρινής απόφασης της 12.5.2010 και παραβίαση του άρθρου 13 σε συνδυασμό με το άρθρο 8.
- Ιστορικό
Η υπόθεση αφορούσε πατέρα παιδιού γεννημένου το 2003. Μετά τη γέννηση του παιδιού, η μητέρα αρνήθηκε την επικοινωνία του πατέρα μαζί του. Το 2005 ο πατέρας προσέφυγε στα γερμανικά δικαστήρια ζητώντας να ρυθμιστεί η επικοινωνία.
Ήδη σε προηγούμενη απόφαση του 2011, το ΕΔΔΑ είχε διαπιστώσει παραβίαση λόγω της διάρκειας των διαδικασιών μεταξύ 2005 και 2010. Για τον λόγο αυτό, στη συγκεκριμένη απόφαση το Δικαστήριο περιόρισε την εξέτασή του στις διαδικασίες μετά τις 22 Μαρτίου 2010.
- Η κρίσιμη δικαστική απόφαση επικοινωνίας
Στις 12 Μαΐου 2010, το Εφετείο της Φρανκφούρτης αναγνώρισε στον πατέρα δικαίωμα να συναντήσει τον γιο του για τρεις ώρες σε έξι συγκεκριμένες ημερομηνίες από τον Μάιο έως τον Αύγουστο του 2010. Οι τρεις πρώτες συναντήσεις θα πραγματοποιούνταν υπό επίβλεψη. Η μητέρα υποχρεώθηκε να φέρνει εγκαίρως το παιδί στις συναντήσεις και προειδοποιήθηκε ότι σε περίπτωση μη συμμόρφωσης μπορούσε να της επιβληθεί πρόστιμο έως 25.000 ευρώ.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι το γερμανικό Εφετείο είχε κρίνει πως δεν υπήρχε ένδειξη ότι η επικοινωνία με τον πατέρα θα έθετε σε κίνδυνο το συμφέρον του παιδιού. Είχε επίσης θεωρήσει ότι η άρνηση του παιδιού να συναντήσει τον πατέρα δεν αποτελούσε αυτόνομη απόφασή του αλλά επηρεαζόταν από τη στάση της μητέρας.
- Η αποτυχία εφαρμογής της επικοινωνίας
Οι προβλεπόμενες συναντήσεις είτε δεν πραγματοποιήθηκαν είτε πραγματοποιήθηκαν μόνο για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Ο πατέρας ζήτησε την επιβολή χρηματικών κυρώσεων στη μητέρα. Τελικά, στις 12 Νοεμβρίου 2010 το αρμόδιο δικαστήριο της επέβαλε συνολικό πρόστιμο μόλις 300 ευρώ για έξι παραβάσεις της απόφασης επικοινωνίας, παρότι ο νόμος επέτρεπε πρόστιμο έως 25.000 ευρώ για κάθε μεμονωμένη παράβαση.
- Η βασική αρχή που θέτει το ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι η αμοιβαία απόλαυση της συντροφιάς μεταξύ γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της «οικογενειακής ζωής» κατά το άρθρο 8. Παράλληλα, το άρθρο 8 δεν επιβάλλει στο κράτος μόνο την υποχρέωση να απέχει από αυθαίρετες παρεμβάσεις. Δημιουργεί και θετικές υποχρεώσεις, μεταξύ των οποίων την υποχρέωση των εθνικών αρχών να λαμβάνουν μέτρα που διευκολύνουν την επανένωση και την επικοινωνία γονέα και παιδιού.
Για το ΕΔΔΑ, το ερώτημα είναι εάν οι εθνικές αρχές έλαβαν όλα τα αναγκαία μέτρα που μπορούσαν εύλογα να απαιτηθούν, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις, για να διευκολύνουν την εκτέλεση της απόφασης επικοινωνίας.
- Ο χρόνος στις οικογενειακές υποθέσεις έχει ιδιαίτερη σημασία
Το Δικαστήριο τονίζει μία ακόμη πολύ σημαντική αρχή. Αυτή της επάρκειας ενός μέτρου να αξιολογείται και από την ταχύτητα με την οποία εφαρμόζεται. Ο λόγος είναι ότι η πάροδος του χρόνου μπορεί να έχει ανεπανόρθωτες συνέπειες στη σχέση του παιδιού με τον γονέα με τον οποίο δεν συγκατοικεί.
- Κυρώσεις όταν παρεμποδίζεται η επικοινωνία
Το ΕΔΔΑ δέχεται ότι ο εξαναγκασμός σε βάρος του ίδιου του παιδιού δεν είναι επιθυμητός σε έναν τόσο ευαίσθητο τομέα. Ταυτόχρονα όμως επισημαίνει ότι δεν πρέπει να αποκλείεται η χρήση κυρώσεων όταν υπάρχει παράνομη συμπεριφορά από τον γονέα με τον οποίο διαμένει το παιδί. Πρόκειται για σημαντική διάκριση: άλλο η άσκηση εξαναγκασμού στο παιδί και άλλο η αποτελεσματική αντιμετώπιση της μη συμμόρφωσης του ενήλικου γονέα προς δικαστική απόφαση.
- Γιατί κρίθηκε ανεπαρκές το πρόστιμο των 300 ευρώ
Το ΕΔΔΑ παρατήρησε ότι η απόφαση του γερμανικού δικαστηρίου δεν περιείχε πληροφορίες σχετικά με την οικονομική κατάσταση της μητέρας. Παράλληλα, χαρακτήρισε το συνολικό πρόστιμο των 300 ευρώ ως μάλλον χαμηλό, δεδομένου ότι η γερμανική νομοθεσία προέβλεπε έως 25.000 ευρώ για κάθε περίπτωση μη συμμόρφωσης. Αναρωτήθηκε συνεπώς κατά πόσο μια τέτοια κύρωση μπορούσε εύλογα να αναμένεται ότι θα είχε πραγματικό εξαναγκαστικό αποτέλεσμα.
Το Δικαστήριο προσθέτει κάτι ακόμη ουσιαστικό: ακόμη και αν αυστηρότερες κυρώσεις ενδεχομένως να μην άλλαζαν τη στάση της μητέρας, αυτό δεν απάλλασσε τις αρχές από την υποχρέωση να λάβουν όλα τα κατάλληλα μέτρα για τη διευκόλυνση της επικοινωνίας.
- Η καθυστέρηση στην εκτέλεση
Η διαδικασία εκτέλεσης διήρκεσε περισσότερο από δέκα μήνες, από την πρώτη αίτηση επιβολής προστίμου στις 21 Ιουλίου 2010 μέχρι την πληρωμή του προστίμου την 1η Ιουνίου 2011. Το ΕΔΔΑ εντόπισε καθυστερήσεις που θεωρούσε ότι μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί και τόνισε την ιδιαίτερη επείγουσα φύση της υπόθεσης.
Οι γερμανικές αρχές δεν κατέβαλαν επαρκείς και αποτελεσματικές προσπάθειες για να εκτελέσουν την απόφαση επικοινωνίας της 12ης Μαΐου 2010. Ως εκ τούτου παραβιάστηκε το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
- Αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα κατά των καθυστερήσεων
Η απόφαση έχει ιδιαίτερη αξία και ως προς το άρθρο 13 σε συνδυασμό με το άρθρο 8. Το ΕΔΔΑ κάνει μία κρίσιμη διάκριση για τις οικογενειακές υποθέσεις: όταν η διάρκεια μιας διαδικασίας μπορεί να έχει σαφή επίπτωση στην οικογενειακή ζωή, απαιτείται αυστηρότερη προσέγγιση. Το εσωτερικό ένδικο βοήθημα πρέπει να είναι ταυτόχρονα προληπτικό, ώστε να μπορεί να επιταχύνει τη διαδικασία, και αποζημιωτικό, ώστε να μπορεί να παράσχει αποκατάσταση για καθυστερήσεις που ήδη συνέβησαν. Το ΕΔΔΑ εξηγεί μάλιστα γιατί μια εκ των υστέρων χρηματική αποζημίωση δεν αρκεί: η θετική υποχρέωση του κράτους για προστασία της οικογενειακής ζωής κινδυνεύει να καταστεί άνευ ουσιαστικού περιεχομένου, εάν ο πολίτης διαθέτει μόνο ένα αποζημιωτικό μέσο αφού έχει ήδη επέλθει η καθυστέρηση.
Για τις συγκεκριμένες διαδικασίες, το Δικαστήριο έκρινε ότι ο προσφεύγων δεν διέθετε αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα ικανό να επιταχύνει τη διαδικασία σχετικά με την επικοινωνία του με το παιδί. Ως εκ τούτου παραβιάστηκε το άρθρου 13 σε συνδυασμό με το άρθρο 8 ΕΣΔΑ.
- Τι δεν έκρινε το ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ δεν έκρινε ότι κάθε καθυστέρηση ή κάθε αποτυχία επικοινωνίας συνεπάγεται αυτομάτως παραβίαση της ΕΣΔΑ. Για παράδειγμα, ως προς μεταγενέστερη διαδικασία αντικατάστασης του επιμελητή επικοινωνίας και αιτήματα νέων προστίμων, δεν διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 8 λόγω διάρκειας. Επίσης, ως προς τη μεταγενέστερη διαδικασία επανεξέτασης των ρυθμίσεων επικοινωνίας, έλαβε υπόψη και καθυστερήσεις που συνδέονταν με διαδικαστικές ενέργειες του ίδιου του προσφεύγοντος και δεν διαπίστωσε έλλειψη της απαιτούμενης επιμέλειας από τα οικογενειακά δικαστήρια. Αυτό ενισχύει τη σημασία της απόφασης, επειδή η κρίση του ΕΔΔΑ είναι εξατομικευμένη και όχι απόλυτη.
- Η τελική έκβαση
Το Δικαστήριο αποφάσισε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 8 όσον αφορά την εκτέλεση της απόφασης της 12.5.2010, παραβίαση του άρθρου 13 σε συνδυασμό με το άρθρο 8, επιδίκαση 15.000 ευρώ για ηθική βλάβη, επιδίκαση 6.436,53 ευρώ για έξοδα και δαπάνες.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
