Με την απόφαση I.M. και λοιποί κατά Ιταλίας (10.11.2022), το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου υπογράμμισε ότι η επιδίωξη διατήρησης της σχέσης του παιδιού με έναν γονέα δεν μπορεί να παραμερίζει την ασφάλεια και το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ, καθώς τα παιδιά υποχρεώνονταν επί περίπου τρία χρόνια να συναντούν τον πατέρα τους υπό συνθήκες που δεν παρείχαν το προστατευμένο περιβάλλον που είχε διατάξει το εθνικό δικαστήριο, ενώ οι αρχές δεν είχαν προβεί στην απαιτούμενη αξιολόγηση του κινδύνου.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: I.M. and Others v. Italy
Αρ. προσφυγής: 25426/20
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
Τμήμα: Πρώτο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 10 Νοεμβρίου 2022
Κρίσιμη διάταξη: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: Παραβίαση του άρθρου 8 τόσο ως προς τα δύο παιδιά όσο και ως προς τη μητέρα, ομόφωνα.
Αποζημίωση: 7.000 ευρώ από κοινού στα δύο παιδιά για ηθική βλάβη.
- Πραγματικά περιστατικά
Τον Ιούλιο του 2014 η μητέρα εγκατέλειψε την οικογενειακή κατοικία μαζί με τα δύο παιδιά της εξαιτίας της βίας που, σύμφωνα με την υπόθεση, υφίστατο από τον πατέρα, ο οποίος αναφέρεται επίσης ως εξαρτημένος από ναρκωτικά και αλκοόλ. Η μητέρα υπέβαλε ποινική καταγγελία σε βάρος του για κακομεταχείριση. Τον Φεβρουάριο του 2015 το Δικαστήριο Ανηλίκων επέτρεψε στον πατέρα να συναντά τα παιδιά μία φορά την εβδομάδα, αλλά υπό μία σημαντική προϋπόθεση: οι συναντήσεις έπρεπε να πραγματοποιούνται σε«αυστηρά προστατευμένο» περιβάλλον και παρουσία ψυχολόγου. Στην πράξη, όμως, οι συναντήσεις οργανώθηκαν σε χώρους όπως η τοπική βιβλιοθήκη, η κεντρική πλατεία, αίθουσα του δημαρχείου, χωρίς την παρουσία ψυχολόγου. Ο ψυχολόγος διορίστηκε καθυστερημένα, τον Δεκέμβριο του 2015.
Από τον Μάρτιο του 2016 οι συναντήσεις χαρακτηρίζονταν από πολύ επιθετική συμπεριφορά του πατέρα. Η μητέρα αποφάσισε να μη μεταφέρει τα παιδιά στις προγραμματισμένες συναντήσεις και, τον Μάιο του 2016, το Δικαστήριο Ανηλίκων θεώρησε ότι αντιτασσόταν στην αποκατάσταση της σχέσης των παιδιών με τον πατέρα τους και ανέστειλε τη γονική μέριμνα και των δύο γονέων. Οι συναντήσεις εξακολούθησαν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα παιδιά έμεναν μόνα με τον πατέρα τους. Αυτό συνέβαινε παρά τις αναφορές προς τις δικαστικές αρχές για την ολοένα πιο επιθετική συμπεριφορά του. Οι συναντήσεις ανεστάλησαν τελικά τον Νοέμβριο του 2018. Το 2019 η γονική μέριμνα αποκαταστάθηκε στη μητέρα και αφαιρέθηκε από τον πατέρα.
- Η κρίση του ΕΔΔΑ ως προς τα παιδιά
Το βασικό ερώτημα για το ΕΔΔΑ ήταν αν το κράτος είχε επιτύχει δίκαιη ισορροπία μεταξύ των συγκρουόμενων συμφερόντων, έχοντας ως πρωταρχικό κριτήριο το βέλτιστο συμφέρον των παιδιών. Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι οι συναντήσεις δεν πραγματοποιήθηκαν στο αυστηρά προστατευμένο περιβάλλον που είχε διατάξει το ίδιο το εθνικό δικαστήριο. Παράλληλα, οι αρμόδιες αρχές γνώριζαν ότι ο πατέρας δεν ακολουθούσε πλέον το πρόγραμμα αποκατάστασής του, εκκρεμούσε σε βάρος του ποινική διαδικασία για κακοποίηση, τα παιδιά χρειάζονταν ψυχολογική υποστήριξη και είχαν γίνει αναφορές για την επιθετική συμπεριφορά του. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ότι οι συναντήσεις εξέθεταν τα παιδιά τόσο στη βία εναντίον της μητέρας τους όσο και σε βία που υφίσταντο τα ίδια λόγω της επιθετικότητας του πατέρα. Κατά την κρίση του, οι συναντήσεις, οι οποίες διήρκεσαν περίπου τρία χρόνια, είχαν διαταράξει την ψυχολογική και συναισθηματική τους ισορροπία.
Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι οι εθνικές αρχές δεν αξιολόγησαν τον κίνδυνο στον οποίο εκτίθεντο τα παιδιά και δεν στάθμισαν τα αντικρουόμενα συμφέροντα με τρόπο που να καθιστά σαφές ότι το βέλτιστο συμφέρον των παιδιών έπρεπε να υπερισχύσει του συμφέροντος του πατέρα να διατηρήσει την επικοινωνία μαζί τους. Επομένως, παρά τις προσπάθειες των αρχών να διατηρηθεί η επαφή πατέρα-παιδιών, παραγνωρίστηκε το συμφέρον των παιδιών να μην υποχρεώνονται σε συναντήσεις υπό συνθήκες που δεν εξασφάλιζαν προστατευμένο περιβάλλον. Αποτέλεσμα: παραβίαση του άρθρου 8 ως προς τα παιδιά, ομόφωνα.
- Η κρίση ως προς τη μητέρα
Το ΕΔΔΑ δέχθηκε ότι η αναστολή της γονικής μέριμνας της μητέρας αποτελούσε επέμβαση στο δικαίωμά της στον σεβασμό της οικογενειακής ζωής. Η επέμβαση προβλεπόταν από τον νόμο και επιδίωκε θεμιτούς σκοπούς που σχετίζονταν με την προστασία της υγείας, των δικαιωμάτων και των ελευθεριών των παιδιών. Ωστόσο, τα εθνικά δικαστήρια δεν είχαν λάβει επαρκώς υπόψη τις δυσκολίες που είχαν προκύψει κατά τις συναντήσεις, τις επανειλημμένες επισημάνσεις σχετικά με τις μη ασφαλείς συνθήκες, τη βία που είχαν βιώσει η μητέρα και τα παιδιά, την εκκρεμή ποινική διαδικασία σε βάρος του πατέρα. Το δικαστήριο είχε αντιμετωπίσει τη στάση της μητέρας ως εχθρική προς την επικοινωνία και την κοινή άσκηση της γονικής ευθύνης, χωρίς να συνεκτιμήσει όλους τους κρίσιμους παράγοντες της υπόθεσης. Το ΕΔΔΑ έκρινε τελικά ότι οι εθνικές αρχές δεν είχαν παράσχει σχετικούς και επαρκείς λόγους για την αναστολή της γονικής μέριμνας της μητέρας επί τρία χρόνια. Αποτέλεσμα: παραβίαση του άρθρου 8 και ως προς τη μητέρα, ομόφωνα.
- Η σημαντική αναφορά του ΕΔΔΑ στο GREVIO
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι το ΕΔΔΑ συμμερίστηκε τις ανησυχίες του GREVIO σχετικά με πρακτική των πολιτικών δικαστηρίων, κατά την οποία γυναίκες που επικαλούνταν περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας ως λόγο για τη μη συμμετοχή τους σε διαδικασίες επικοινωνίας των παιδιών με τον πρώην σύντροφο ή για τη μη συναίνεσή τους σε κοινή επιμέλεια ή δικαιώματα επικοινωνίας αντιμετωπίζονταν ως «μη συνεργάσιμες» και, συνεπώς, ως «ακατάλληλες μητέρες» που έπρεπε να υποστούν κυρώσεις.
Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία της απόφασης, διότι το Δικαστήριο ουσιαστικά απαιτεί η συμπεριφορά ενός γονέα απέναντι στην επικοινωνία να εξετάζεται μέσα στο πραγματικό πλαίσιο της συγκεκριμένης οικογενειακής κατάστασης, ιδίως όταν υπάρχουν καταγγελίες βίας.
Συμπερασματικά:
- Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού αποτελεί την πρωταρχική παράμετρο. – Η διατήρηση της σχέσης με έναν γονέα δεν υπερισχύει αυτομάτως της ανάγκης του παιδιού για προστασία.
- Η επικοινωνία δεν αρκεί απλώς να προβλέπεται δικαστικά. – Οι αρχές οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη εάν πραγματοποιείται υπό τις προστατευτικές συνθήκες που έχουν διαταχθεί. Στη συγκεκριμένη περίπτωση αυτό δεν συνέβη.
- Απαιτείται ουσιαστική αξιολόγηση κινδύνου. – Το ΕΔΔΑ επέκρινε ειδικά το γεγονός ότι το Δικαστήριο Ανηλίκων δεν αξιολόγησε τον κίνδυνο στον οποίο εκτίθεντο τα παιδιά.
- Η προσπάθεια ενός γονέα να προστατεύσει τα παιδιά δεν μπορεί να αξιολογείται αποκομμένα από το ιστορικό βίας. – Στην υπόθεση αυτή, τα εθνικά δικαστήρια επικεντρώθηκαν στην υποτιθέμενα εχθρική στάση της μητέρας απέναντι στην επικοινωνία χωρίς να συνεκτιμήσουν όλους τους σχετικούς παράγοντες.
- Η κρατική υποχρέωση για προστασία της οικογενειακής ζωής δεν ταυτίζεται με τη διατήρηση της επικοινωνίας με κάθε κόστος. – Στην υπόθεση αυτή, το ΕΔΔΑ έκρινε καθοριστικό ότι το συμφέρον των παιδιών να μην υποχρεώνονται σε συναντήσεις χωρίς προστατευμένο περιβάλλον είχε παραγνωριστεί.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
