Στην υπόθεση Baškys κατά Λιθουανίας, το ΕΔΔΑ εξέτασε την αδυναμία ενός πατέρα να διατηρήσει ουσιαστική επικοινωνία με τον γιο του μέσα σε συνθήκες έντονης γονικής σύγκρουσης. Το Δικαστήριο επανέλαβε ότι η σχέση γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της οικογενειακής ζωής και ότι η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ χωρισμένων γονέων δεν απαλλάσσει τις κρατικές αρχές από την υποχρέωση να λαμβάνουν μέτρα για την προστασία της. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ωστόσο, έκρινε ότι οι λιθουανικές αρχές είχαν λάβει επαρκή μέτρα και, συνεπώς, δεν διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: Baškys v. Lithuania
Αριθμός προσφυγής: 47410/20
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Δεύτερο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 22 Νοεμβρίου 2022
Οριστικοποίηση: 22 Φεβρουαρίου 2023
Αντικείμενο: τόπος κατοικίας του παιδιού και ουσιαστική άσκηση του δικαιώματος επικοινωνίας πατέρα και γιου
Διάταξη: άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής
Απόφαση: ομόφωνα, μη παραβίαση του άρθρου 8.
- Ιστορικό της υπόθεσης
Ο προσφεύγων Arūnas Baškys και η μητέρα του παιδιού παντρεύτηκαν το 2013 και απέκτησαν γιο το ίδιο έτος. Μετά από ένα διάστημα διαμονής στο Ηνωμένο Βασίλειο, η μητέρα επέστρεψε το 2014 με το παιδί στη Λιθουανία. Το 2016 εκδόθηκε το διαζύγιο. Συμφωνήθηκε ότι το παιδί θα κατοικούσε με τη μητέρα, ενώ ο πατέρας θα είχε επικοινωνία κάθε δεύτερο Σαββατοκύριακο, μέσω Skype μία φορά την εβδομάδα, για 21 ημέρες κατά τις θερινές διακοπές, και αργότερα για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα, με δυνατότητα να ταξιδεύει με το παιδί στο εξωτερικό. Στην πράξη όμως δημιουργήθηκε σοβαρό πρόβλημα στην εφαρμογή της συμφωνίας επικοινωνίας.
- Η παρεμπόδιση της επικοινωνίας
Ήδη το 2017 επιβλήθηκε στη μητέρα πρόστιμο επειδή δεν συμμορφωνόταν με τη δικαστική απόφαση και δεν επέτρεπε στον πατέρα ούτε να βλέπει ούτε να επικοινωνεί με το παιδί. Ο δικαστικός επιμελητής επισήμανε μάλιστα ότι ο πατέρας, παρότι ζούσε στο Ηνωμένο Βασίλειο, ταξίδευε στη Λιθουανία για να πραγματοποιήσει τις προβλεπόμενες συναντήσεις.
Το 2019 επιβλήθηκε νέο πρόστιμο στη μητέρα για κάθε ημέρα μη συμμόρφωσης. Το εθνικό δικαστήριο διαπίστωσε ότι από το 2017 ο πατέρας ουσιαστικά δεν είχε τη δυνατότητα να επικοινωνήσει με το παιδί, παρά τα επανειλημμένα ταξίδια του στη Λιθουανία.
- Ιδιαίτερα σημαντικό: η ψυχολογική αξιολόγηση του παιδιού
Η πραγματογνωμοσύνη διαπίστωσε ότι το παιδί ήταν πολύ μικρό για να εκφράσει ανεξάρτητη γνώμη για τα ζητήματα της δικαστικής διαφοράς και ότι είχε περιέλθει σε σύγκρουση αφοσίωσης (conflict of loyalties). Σύμφωνα με την ψυχολογική αξιολόγηση, το παιδί αισθανόταν άγχος και ανασφάλεια όταν εξέφραζε ελεύθερα την αγάπη του προς τον πατέρα με τον οποίο δεν διέμενε. Η αντίληψή του ότι ο αποχωρισμός από τη μητέρα και η παραμονή με τον πατέρα αποτελούσαν απειλή δεν θεωρήθηκε φυσιολογική, αλλά συνέπεια της γονικής σύγκρουσης και της στάσης της μητέρας.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι ότι, όταν παρατηρήθηκε άμεση και ανεμπόδιστη επικοινωνία μεταξύ πατέρα και παιδιού, το παιδί επανειλημμένα ζητούσε να μπορεί να επικοινωνεί με τον πατέρα του, κάτι που, σύμφωνα με την πραγματογνωμοσύνη, έδειχνε ότι αισθανόταν ασφαλές και χαρούμενο μαζί του. Ο ψυχολόγος εισηγήθηκε επομένως η επικοινωνία να πραγματοποιείται χωρίς την παρουσία της μητέρας.
- Η αντιμετώπιση από τα εθνικά δικαστήρια
Τα δικαστήρια έλαβαν μέτρα ώστε οι συναντήσεις πατέρα και παιδιού να πραγματοποιούνται χωρίς την παρουσία της μητέρας και σε ουδέτερο περιβάλλον. Το εθνικό δικαστήριο τόνισε μάλιστα ότι η μητέρα δεν όφειλε απλώς να μην παρεμποδίζει την επικοινωνία. Όφειλε να ενθαρρύνει ενεργά το παιδί να επικοινωνεί με τον πατέρα του. Αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον καθώς μετακινεί τη συζήτηση από την απλή «ανοχή» της επικοινωνίας στη θετική υποχρέωση του γονέα με τον οποίο διαμένει το παιδί να διευκολύνει τη σχέση του με τον άλλο γονέα.
- Γιατί παρέμεινε η κατοικία του παιδιού στη μητέρα
Παρά τα προβλήματα που διαπίστωσαν τα εθνικά δικαστήρια ως προς τη συμπεριφορά της μητέρας, δεν μετέφεραν την κατοικία του παιδιού στον πατέρα. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η απόφαση αυτή είχε επαρκή αιτιολογία. Το παιδί ήταν στενά συνδεδεμένο με τη μητέρα, δεν είχε ζήσει ποτέ χωριστά από αυτή, αντιμετώπιζε ήδη σύγκρουση αφοσίωσης, ενώ υπήρχε αβεβαιότητα για τις συνθήκες που θα αντιμετώπιζε σε περίπτωση αλλαγής της κατοικίας του. Σημαντικό επίσης ήταν ότι ο ίδιος ο πατέρας είχε επιβεβαιώσει ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου ότι, στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, δεν ήταν έτοιμος να αναλάβει τη διαμονή του παιδιού μαζί του. Το ΕΔΔΑ επισήμανε επιπλέον ότι, εφόσον μεταβληθούν οι περιστάσεις, ένας γονέας διατηρεί τη δυνατότητα να ζητήσει δικαστικά την αλλαγή της ρύθμισης κατοικίας.
- Η κεντρική αρχή της απόφασης για τη γονική επικοινωνία
Το ΕΔΔΑ επανέλαβε ότι η αμοιβαία απόλαυση της συντροφιάς μεταξύ γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της οικογενειακής ζωής, ακόμη και όταν έχει διαρραγεί η σχέση μεταξύ των γονέων. Παράλληλα, το άρθρο 8 εμπεριέχει δικαίωμα του γονέα στη λήψη μέτρων που αποσκοπούν στην επανένωσή του με το παιδί και αντίστοιχη υποχρέωση των εθνικών αρχών να αναλαμβάνουν σχετική δράση. Η αρχή αυτή εφαρμόζεται και στις διαφορές μεταξύ γονέων σχετικά με την επικοινωνία με τα παιδιά τους.
- Η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ των γονέων δεν απαλλάσσει το κράτος
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ρητά ότι η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ χωρισμένων γονέων δεν αποτελεί από μόνη της λόγο που απαλλάσσει τις κρατικές αρχές από τις θετικές υποχρεώσεις τους βάσει του άρθρου 8. Αντιθέτως, δημιουργεί υποχρέωση στις αρχές να λάβουν μέτρα για τη συμφιλίωση των αντικρουόμενων συμφερόντων, έχοντας πάντοτε ως πρωταρχικό κριτήριο το συμφέρον του παιδιού.
- Γιατί τελικά δεν υπήρξε παραβίαση
Παρά το γεγονός ότι η πραγματική επικοινωνία πατέρα και παιδιού παρέμεινε πολύ περιορισμένη, το ΕΔΔΑ θεώρησε ότι οι λιθουανικές αρχές είχαν κάνει όσα μπορούσαν ευλόγως να απαιτηθούν στις συγκεκριμένες συνθήκες. Το Δικαστήριο έλαβε υπόψη ότι συμμετείχαν υπηρεσίες προστασίας παιδιού, χρησιμοποιήθηκαν ψυχολόγοι, επιχειρήθηκε η πραγματοποίηση της παράδοσης του παιδιού σε ουδέτερο περιβάλλον, τα δικαστήρια απέρριψαν αιτήματα περαιτέρω περιορισμού της επικοινωνίας, επιβλήθηκαν κυρώσεις για παραβίαση των αποφάσεων επικοινωνίας, και οι αρχές επέμεναν στην ανάγκη άμεσης και ανεμπόδιστης σχέσης πατέρα και παιδιού.
Το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι, παρά τα πολλά ταξίδια του πατέρα στη Λιθουανία, η πραγματική επαφή του με το παιδί είχε παραμείνει πολύ περιορισμένη. Ωστόσο επισήμανε ότι νομικά ο πατέρας ουδέποτε στερήθηκε το δικαίωμα επικοινωνίας και ότι το κράτος δεν παρέμεινε παθητικός παρατηρητής. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο έκρινε ομόφωνα ότι δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
- Βασικές αρχές που μπορούμε να κρατήσουμε από την Baškys
- Η σχέση και η επικοινωνία γονέα και παιδιού αποτελούν θεμελιώδες στοιχείο της οικογενειακής ζωής.
- Το άρθρο 8 δεν απαιτεί μόνο αποχή του κράτους, αλλά μπορεί να δημιουργεί θετικές υποχρεώσεις για την προστασία της επικοινωνίας.
- Η σύγκρουση και η έλλειψη συνεργασίας των γονέων δεν απαλλάσσουν τις αρχές από αυτές τις υποχρεώσεις.
- Πρωταρχικό κριτήριο παραμένει το συμφέρον του παιδιού.
- Η βούληση ενός μικρού παιδιού πρέπει να αξιολογείται με προσοχή όταν υπάρχει διαπιστωμένη σύγκρουση αφοσίωσης. Στη συγκεκριμένη υπόθεση οι ειδικοί έκριναν ότι το παιδί δεν μπορούσε να εκφράσει ανεξάρτητη γνώμη.
- Η κρατική υποχρέωση δεν είναι υποχρέωση αποτελέσματος χωρίς όρια. Η χρήση καταναγκασμού για την επανένωση γονέα και παιδιού πρέπει να είναι περιορισμένη.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
