Με την απόφαση Μ.Κ. κατά Ελλάδας, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εξέτασε τα όρια μεταξύ της εκτέλεσης δικαστικών αποφάσεων σε υπόθεση διεθνούς γονικής απαγωγής και της υποχρέωσης των αρχών να λαμβάνουν υπόψη το βέλτιστο συμφέρον και τη βούληση ενός ώριμου παιδιού. Το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ως στοιχείο-κλειδί την εκφρασμένη γνώμη του παιδιού και έκρινε, με πλειοψηφία 5 έναντι 2, ότι η Ελλάδα δεν παραβίασε το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ. Οι δύο ισχυρές μειοψηφούσες γνώμες ανέδειξαν, ωστόσο, τον κίνδυνο η καθυστέρηση εκτέλεσης οριστικών αποφάσεων να δημιουργεί τετελεσμένα και να υπονομεύει την αποτελεσματική προστασία της οικογενειακής ζωής.
- Βασικά στοιχεία
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Πρώτο Τμήμα
Υπόθεση: Μ.Κ. κατά Ελλάδας
Αριθμός προσφυγής: 51312/16
Ημερομηνία απόφασης: 1 Φεβρουαρίου 2018
Κρίσιμη διάταξη: άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: Η προσφυγή κρίθηκε παραδεκτή ομόφωνα, αλλά το ΕΔΔΑ έκρινε με 5 ψήφους έναντι 2 ότι δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8.
- Το ιστορικό
Η προσφεύγουσα ήταν μητέρα δύο παιδιών. Με την απόφαση 330/2008 του Πρωτοδικείου Ιωαννίνων είχε λάβει την οριστική επιμέλεια και των δύο παιδιών, ενώ στον πατέρα είχε αναγνωριστεί δικαίωμα επικοινωνίας.
Το 2011 η μητέρα εγκαταστάθηκε στη Γαλλία για επαγγελματικούς λόγους. Τελικά ο μικρότερος γιος, Α., έζησε μαζί της στη Γαλλία, ενώ ο μεγαλύτερος αδελφός παρέμεινε στην Ελλάδα με τον πατέρα. Το 2013 γαλλικό δικαστήριο όρισε την κατοικία του Α. στη Γαλλία και αναγνώρισε στον πατέρα δικαίωμα επικοινωνίας που θα ασκούνταν στην Ελλάδα.
Τον Μάιο του 2015, μετά τις διακοπές του Πάσχα, ο πατέρας δεν επέστρεψε τον Α. στη μητέρα του στη Γαλλία. Η μητέρα ενεργοποίησε τη διαδικασία της Σύμβασης της Χάγης του 1980 για τη διεθνή απαγωγή παιδιών. Στις 30 Σεπτεμβρίου 2015, με την απόφαση 404/2015, το Πρωτοδικείο Ιωαννίνων διέταξε τον πατέρα να επιστρέψει τον Α. στη μητέρα του στη Γαλλία. Η απόφαση κατέστη οριστική. Παράλληλα, γαλλικό δικαστήριο στις 2 Οκτωβρίου 2015 επιβεβαίωσε ότι η κατοικία του παιδιού ήταν με τη μητέρα του στη Γαλλία και ότι οι σημαντικές αποφάσεις για το παιδί έπρεπε να λαμβάνονται από κοινού από τους γονείς.
- Το βασικό πρόβλημα
Παρά την οριστική απόφαση επιστροφής, ο Α. δεν επέστρεψε στη Γαλλία. Η μητέρα υποστήριξε ενώπιον του ΕΔΔΑ ότι οι ελληνικές αρχές δεν εκτέλεσαν τις αποφάσεις που ήταν υπέρ της, δεν εξασφάλισαν την επιστροφή του παιδιού, συνέχισαν να εξετάζουν ζητήματα που είχαν ήδη κριθεί και δεν ενήργησαν με την απαιτούμενη ταχύτητα. Κατά συνέπεια, υποστήριξε ότι παραβιάστηκε το δικαίωμά της στην οικογενειακή ζωή του άρθρου 8 ΕΣΔΑ.
- Το ΕΔΔΑ βάζει στο επίκεντρο το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού
Το Δικαστήριο επαναλαμβάνει ότι υπάρχει ευρεία συναίνεση πως, σε όλες τις αποφάσεις που αφορούν παιδιά, το υπέρτατο συμφέρον τους πρέπει να υπερισχύει. Το συμφέρον αυτό έχει δύο διαστάσεις (α) τη διατήρηση των δεσμών του παιδιού με την οικογένειά του και (β) την εξασφάλιση της ανάπτυξής του σε υγιές περιβάλλον. Γι’ αυτό και η επιστροφή ενός παιδιού στο πλαίσιο της Σύμβασης της Χάγης δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αυτόματα ή μηχανιστικά. Η πραγματική κατάσταση του συγκεκριμένου παιδιού πρέπει να συνεκτιμάται.
- Κομβική αρχή: το παιδί είναι φορέας δικαιωμάτων
Το ΕΔΔΑ επισημαίνει ότι τα παιδιά, μολονότι δεν διαθέτουν την πλήρη αυτονομία των ενηλίκων, είναι φορείς δικαιωμάτων. Η αυτονομία τους αυξάνεται προοδευτικά καθώς ωριμάζουν και εκφράζεται, μεταξύ άλλων, μέσω του δικαιώματός τους να ερωτώνται και να ακούγονται. Το Δικαστήριο συνδέει μάλιστα αυτή την αρχή με το άρθρο 12 της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού, τα άρθρα 3 και 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών, τη Σύσταση CM/Rec(2012)2 του Συμβουλίου της Ευρώπης και το άρθρο 24 §1 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ.
- Η γνώμη του συγκεκριμένου παιδιού
Ο Α. ήταν πλέον 13 ετών και οι ελληνικές αρχές τον άκουσαν. Σύμφωνα με τα στοιχεία που αξιολόγησε το ΕΔΔΑ, είχε εκφράσει με σαφή και σταθερό τρόπο την επιθυμία να παραμείνει στην Ελλάδα, να βρίσκεται κοντά στον μεγαλύτερο αδελφό του, να συνεχίσει τις δραστηριότητες και τις προσωπικές του σχέσεις, και να μη γυρίσει στη Γαλλία.
Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στον στενό δεσμό μεταξύ των δύο αδελφών. Ψυχολόγος είχε προτείνει να μη χωριστούν, καθώς και τα δύο παιδιά περιέγραφαν τη μεταξύ τους σχέση ως πηγή αμοιβαίας στήριξης και βοήθειας.
- Η κρίσιμη θέση του ΕΔΔΑ για την ακρόαση του παιδιού
Το ΕΔΔΑ διατυπώνει μια ιδιαίτερα ισχυρή αρχή. Η εκφρασμένη βούληση ενός παιδιού με επαρκή ικανότητα κρίσης αποτελεί «στοιχείο-κλειδί» που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε κάθε δικαστική ή διοικητική διαδικασία που το αφορά. Δεν αρκεί δηλαδή απλώς να δίνεται στο παιδί η δυνατότητα να μιλήσει. Οι αρμόδιες αρχές πρέπει να λαμβάνουν δεόντως υπόψη τη γνώμη που εκφράζει, ανάλογα βέβαια με την ηλικία και τον βαθμό ωριμότητάς του.
- Εκτέλεση οικογενειακών αποφάσεων και κρατικές υποχρεώσεις
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει επίσης ότι, σε οικογενειακές υποθέσεις, το κρίσιμο ερώτημα είναι αν οι εθνικές αρχές έλαβαν όλα τα αναγκαία μέτρα που θα μπορούσε εύλογα να απαιτήσει κανείς από αυτές για την εκτέλεση μιας δικαστικής απόφασης. Η καταλληλότητα των μέτρων κρίνεται και από την ταχύτητα με την οποία λαμβάνονται, επειδή η πάροδος του χρόνου μπορεί να επιφέρει ανεπανόρθωτες συνέπειες στη σχέση του παιδιού με τον γονέα με τον οποίο δεν ζει.
Παράλληλα όμως, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι τα μέτρα καταναγκασμού σε βάρος του ίδιου του παιδιού δεν είναι επιθυμητά, ενώ η χρήση κυρώσεων απέναντι σε γονέα που ενεργεί παράνομα δεν αποκλείεται.
- Γιατί τελικά δεν καταδικάστηκε η Ελλάδα
Παρά τη μη εκτέλεση της οριστικής απόφασης επιστροφής, η πλειοψηφία θεώρησε καθοριστικό ότι η πραγματική κατάσταση είχε στο μεταξύ εξελιχθεί. Ο Α. είχε μεγαλώσει, εξέφραζε πλέον σαφή βούληση να παραμείνει στην Ελλάδα και είχε ιδιαίτερα ισχυρό δεσμό με τον αδελφό του. Οι κοινωνικοί λειτουργοί και ο ψυχολόγος εξέτασαν την κατάσταση και οι ελληνικές αρχές έλαβαν υπόψη την οικογενειακή κατάσταση και το συμφέρον των δύο αδελφών. Το Δικαστήριο κατέληξε, με 5 ψήφους έναντι 2, ότι οι ελληνικές αρχές είχαν λάβει τα μέτρα που μπορούσαν εύλογα να απαιτηθούν για την εκπλήρωση των θετικών υποχρεώσεών τους. Συνεπώς δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8 ΕΣΔΑ.
- Η ισχυρή μειοψηφία των δύο δικαστών
Η απόφαση έχει ιδιαίτερη αξία επειδή συνοδεύεται από δύο αντίθετες γνώμες, των δικαστών Wojtyczek και Koskelo.
Ο δικαστής Wojtyczek υποστήριξε ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8. Έδωσε ιδιαίτερο βάρος στο γεγονός ότι υπήρχαν δικαστικές αποφάσεις υπέρ της μητέρας οι οποίες δεν εκτελέστηκαν, ιδίως η οριστική απόφαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2015. Επισήμανε επίσης έναν σοβαρό κίνδυνο: όσο καθυστερεί η εκτέλεση, τόσο περισσότερο δημιουργούνται νέα πραγματικά δεδομένα, τα οποία στη συνέχεια μπορεί να χρησιμοποιηθούν για να δικαιολογηθεί η ίδια η μη εκτέλεση.
Η δικαστής Koskelo ασκεί ακόμη πιο συστηματική κριτική. Θεωρεί ότι στη διεθνή απαγωγή παιδιών η προστασία του συμφέροντος του παιδιού πρέπει να λειτουργεί μέσα σε ένα σαφές και νόμιμο διαδικαστικό πλαίσιο και όχι να χρησιμοποιείται για την επανεξέταση, στο στάδιο της εκτέλεσης, ζητημάτων που έχουν ήδη κριθεί με οριστική δικαστική απόφαση. Τονίζει επίσης τον κίνδυνο η καθυστέρηση να λειτουργεί τελικά προς όφελος του γονέα που δημιούργησε μονομερώς την πραγματική κατάσταση.
Συμπερασματικά:
- Το παιδί είναι αυτοτελής φορέας δικαιωμάτων. Δεν αποτελεί απλώς αντικείμενο της διαφοράς των γονέων.
- Η ακρόαση του παιδιού αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της διαδικασίας. Η γνώμη παιδιού με επαρκή ωριμότητα πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη.
- Το βέλτιστο συμφέρον δεν εφαρμόζεται μηχανιστικά. Απαιτεί εξατομικευμένη αξιολόγηση των πραγματικών συνθηκών του παιδιού.
- Ο χρόνος είναι κρίσιμος στις οικογενειακές διαφορές. Η καθυστέρηση μπορεί να μεταβάλει τις οικογενειακές σχέσεις και να δημιουργήσει καταστάσεις που δύσκολα αναστρέφονται.
- Υπάρχει όμως μια κρίσιμη θεσμική ένταση: το συμφέρον και η μεταγενέστερη βούληση του παιδιού από τη μία πλευρά και η ανάγκη αποτελεσματικής, έγκαιρης εκτέλεσης οριστικών δικαστικών αποφάσεων από την άλλη. Η ένταση αυτή βρίσκεται ακριβώς στον πυρήνα της διαφωνίας μεταξύ της πλειοψηφίας και των δύο μειοψηφούντων δικαστών.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμό:
CASE OF M.K. v. GREECE – [Greek Translation] by Official Translation Center