- Αντικείμενο της υπόθεσης
Η υπόθεση είχε τρία βασικά σκέλη:
Άρθρο 8 ΕΣΔΑ: αν το ιδιαίτερα περιορισμένο πρόγραμμα επικοινωνίας του πατέρα με την κόρη του παραβίασε το δικαίωμά του στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή.
Άρθρο 6 ΕΣΔΑ: αν η απόρριψη πρόσθετων λόγων αναίρεσης από τον Άρειο Πάγο ως εκπρόθεσμων αποτέλεσε υπερβολικό δικονομικό φορμαλισμό και περιόρισε την πρόσβαση σε δικαστήριο.
Άρθρο 6 ΕΣΔΑ και αμεροληψία: αν υπήρχε ζήτημα αμεροληψίας λόγω συμμετοχής δικαστών του Αρείου Πάγου που είχαν επίσης συμμετάσχει σε διαδικασία σχετική με την υπηρεσιακή εξέλιξη του προσφεύγοντος.
- Η σχέση των γονέων και η γέννηση του παιδιού
Ο προσφεύγων είχε σχέση με τη μητέρα από τα τέλη του 2013 και άρχισαν να συγκατοικούν τον Ιανουάριο 2014. Η σχέση τελείωσε τον Ιούνιο του 2014, ενώ η μητέρα ήταν έγκυος και περίπου έναν μήνα πριν από τον προγραμματισμένο γάμο τους. Η κόρη γεννήθηκε την 1η Δεκεμβρίου 2014. Μετά τη γέννησή της δεν υπήρχε επικοινωνία μεταξύ των γονέων. Στις 26 Ιανουαρίου 2015 ο προσφεύγων προέβη σε δήλωση εκούσιας αναγνώρισης ενώπιον συμβολαιογράφου, χωρίς όμως τη συναίνεση της μητέρας.
- Η πρώτη δικαστική ρύθμιση της επικοινωνίας
Στις 18 Μαρτίου 2015 ο προσφεύγων ζήτησε προσωρινά την από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας ή, επικουρικά, δικαίωμα επικοινωνίας. Με απόφαση της 5ης Αυγούστου 2015 του χορηγήθηκε δυνατότητα να βλέπει το παιδί κάθε Σάββατο για τρεις ώρες, στην οικία της μητέρας, παρουσία της ίδιας και ενός συγγενή της.
- Η απόφαση του 2016
Το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών, με την απόφαση 2884/2016, απέρριψε το αίτημα για από κοινού άσκηση γονικής μέριμνας και καθόρισε σταδιακό πρόγραμμα επικοινωνίας. Για τον πρώτο χρόνο, η επικοινωνία καθορίστηκε την πρώτη και τρίτη εβδομάδα του μήνα το Σάββατο και τη δεύτερη και τέταρτη την Κυριακή, με συγκεκριμένες ώρες και παρουσία της μητέρας και συγγενή της. Για τον δεύτερο χρόνο το ωράριο διευρυνόταν και ο πατέρας μπορούσε να παραλαμβάνει και να επιστρέφει το παιδί.
Το δικαστήριο έλαβε υπόψη την έλλειψη έως τότε στενής σχέσης πατέρα-παιδιού, τη μικρή ηλικία του παιδιού, το ότι είχε συνηθίσει στην αποκλειστική φροντίδα της μητέρας, τις συνθήκες κατοικίας του πατέρα, την ανάγκη αρχικής βοήθειας στη φροντίδα του παιδιού. Το παιδί δεν θα διανυκτέρευε στην κατοικία του πατέρα μέχρι να δημιουργηθεί ένα ελάχιστο επίπεδο επικοινωνίας μεταξύ τους.
- Το Εφετείο Αθηνών
Με την απόφαση 2798/2017, το Εφετείο έλαβε ιδιαίτερα υπόψη το γεγονός ότι ο προσφεύγων δεν είχε χρησιμοποιήσει το πρόγραμμα επικοινωνίας που είχε ήδη οριστεί και ότι είχε δει την κόρη του μία μόνο φορά. Παρά τα παραπάνω, το Εφετείο έκρινε ότι το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού επέβαλλε να έχει επικοινωνία με τον πατέρα του, ώστε να μπορέσει σταδιακά να δημιουργηθεί δεσμός μεταξύ τους.
- Η σταδιακή εξέλιξη της επικοινωνίας
Το σύστημα που καθόρισε το Εφετείο προέβλεπε προοδευτική διεύρυνση:
Πρώτο εξάμηνο: περιορισμένες ώρες επικοινωνίας στην κατοικία της μητέρας, παρουσία της μητέρας και συγγενή.
Δεύτερο εξάμηνο: μεγαλύτερης διάρκειας συναντήσεις, οι οποίες μπορούσαν να γίνονται και σε παιδική χαρά.
Δεύτερο έτος: επικοινωνία μέχρι τις 19:00, με τον πατέρα να παραλαμβάνει και να επιστρέφει το παιδί, χωρίς την προηγούμενη μορφή επιτήρησης.
Παράλληλα, το Εφετείο κάλεσε και τους δύο γονείς να μην εμπλέκουν το παιδί στη μεταξύ τους διαμάχη και τη μητέρα να προσπαθήσει να διευκολύνει ώστε η επικοινωνία πατέρα-κόρης να αποκτήσει πραγματικό περιεχόμενο.
- Τι θεωρεί το ΕΔΔΑ «οικογενειακή ζωή»;
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο νομικό σημείο της απόφασης. Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει στις §§42-44 ότι η έννοια της οικογενειακής ζωής δεν περιορίζεται στον γάμο. Μπορεί να περιλαμβάνει πραγματικούς οικογενειακούς δεσμούς μεταξύ προσώπων που δεν είναι παντρεμένα.
Ωστόσο, κάνει μία σημαντική διάκριση. Η βιολογική συγγένεια από μόνη της, χωρίς πρόσθετα νομικά ή πραγματικά στοιχεία που να αποδεικνύουν στενή προσωπική σχέση, δεν αρκεί πάντοτε για να θεμελιώσει υφιστάμενη “οικογενειακή ζωή” κατά το άρθρο 8. Το Δικαστήριο αναφέρει ότι μπορούν να συνεκτιμηθούν η φύση της σχέσης των βιολογικών γονέων, το αποδεδειγμένο ενδιαφέρον του πατέρα για το παιδί, η δέσμευσή του απέναντι στο παιδί πριν και μετά τη γέννηση, η πραγματική ύπαρξη στενών προσωπικών δεσμών.
- Intended family life
Το ΕΔΔΑ αναγνωρίζει ότι ακόμη και όταν δεν έχει ήδη δημιουργηθεί οικογενειακή ζωή, η επιδιωκόμενη ή δυνητική οικογενειακή ζωή μπορεί, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, να προστατεύεται από το άρθρο 8. Ιδίως όταν η μη δημιουργία της πραγματικής οικογενειακής σχέσης δεν μπορεί να αποδοθεί στον ίδιο τον προσφεύγοντα. Αυτό αφορά ιδιαίτερα τη δυνητική σχέση μεταξύ παιδιού γεννημένου εκτός γάμου και βιολογικού πατέρα. Το ΕΔΔΑ παραπέμπει σχετικά, μεταξύ άλλων, στην Anayo v. Germany.
- Γιατί όμως το ΕΔΔΑ δεν εφάρμοσε αυτή την προστασία ως «οικογενειακή ζωή» εδώ;
Το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι ο προσφεύγων επιδίωξε την αναγνώριση της πατρότητας, ζήτησε από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας, προσέφυγε στα δικαστήρια ζητώντας τακτική επικοινωνία. Ωστόσο, θεώρησε καθοριστικό ότι, αφού αναγνωρίστηκε η πατρότητα και καθορίστηκε δικαστικά επικοινωνία, δεν άσκησε την επικοινωνία με τους όρους που είχαν καθοριστεί.
Έτσι, κατά την κρίση του ΕΔΔΑ, είχε δει το παιδί μόνο μία φορά κατά την κρίσιμη περίοδο. Το Δικαστήριο έκρινε ότι αυτή η συμπεριφορά δεν ήταν επαρκής για να αποδείξει το απαιτούμενο ενδιαφέρον και ότι η μη δημιουργία πραγματικής οικογενειακής σχέσης μπορούσε στις συγκεκριμένες συνθήκες να αποδοθεί στον ίδιο τον προσφεύγοντα.
- Το άρθρο 8 εξακολουθεί να εφαρμόζεται
Το γεγονός ότι το ΕΔΔΑ δεν αναγνώρισε υφιστάμενη ή προστατευόμενη επιδιωκόμενη «οικογενειακή ζωή» δεν έκλεισε την υπόθεση. Το Δικαστήριο προχώρησε ένα βήμα παραπέρα. Η σχέση αυτή αφορά ένα σημαντικό στοιχείο της προσωπικής ταυτότητας του πατέρα, επομένως εμπίπτει στην «ιδιωτική ζωή» που επίσης προστατεύεται από το άρθρο 8. Αυτό είναι ουσιώδες, γιατί το ΕΔΔΑ μπόρεσε έτσι να εξετάσει επί της ουσίας τους περιορισμούς της επικοινωνίας.
- Αυστηρότερος ευρωπαϊκός έλεγχος
Στη §54 το ΕΔΔΑ κάνει μια σημαντική διάκριση. Οι εθνικές αρχές διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης στα θέματα επιμέλειας. Όμως απαιτείται αυστηρότερος έλεγχος όταν επιβάλλονται επιπλέον περιορισμοί στα δικαιώματα επικοινωνίας γονέα-παιδιού. Ο λόγος που δίνει το Δικαστήριο είναι ιδιαίτερα σημαντικός – τέτοιοι περιορισμοί ενέχουν τον κίνδυνο οι οικογενειακές σχέσεις μεταξύ ενός μικρού παιδιού και ενός ή και των δύο γονέων να περιοριστούν αποτελεσματικά. Όσο περισσότερο μια κρατική απόφαση περιορίζει την επικοινωνία γονέα-παιδιού, τόσο εντονότερος πρέπει να είναι ο έλεγχος της αναγκαιότητας των περιορισμών υπό το άρθρο 8.
- Η βασική αρχή του ΕΔΔΑ
Στη §55 το Δικαστήριο επαναλαμβάνει ότι οι αρχές πρέπει να επιτυγχάνουν δίκαιη ισορροπία μεταξύ των συμφερόντων του παιδιού και των συμφερόντων των γονέων. Στη στάθμιση αυτή πρέπει να αποδίδεται ιδιαίτερη βαρύτητα στο βέλτιστο συμφέρον του παιδιού, το οποίο, ανάλογα με τη φύση και τη σοβαρότητά του, μπορεί να υπερισχύσει των συμφερόντων του γονέα. Παράλληλα, το άρθρο 8 δεν παρέχει σε γονέα δικαίωμα να απαιτήσει μέτρα που θα έβλαπταν την υγεία ή την ανάπτυξη του παιδιού.
- Οι λόγοι κρίθηκαν «σχετικοί»
Το ΕΔΔΑ δέχθηκε ότι το πρόγραμμα ήταν πράγματι περιοριστικό ως προς τη διάρκεια, τον τόπο, και τα πρόσωπα που έπρεπε να είναι παρόντα. Όμως έκρινε ότι τα ελληνικά δικαστήρια είχαν στηριχθεί στη μικρή ηλικία του παιδιού, στην έως τότε αποκλειστική φροντίδα από τη μητέρα, στην απουσία στενού δεσμού με τον πατέρα, στην προηγούμενη επιλογή του πατέρα να μην ασκήσει την προβλεπόμενη επικοινωνία. Το ΕΔΔΑ θεώρησε τους λόγους αυτούς σχετικούς προς το βέλτιστο συμφέρον του συγκεκριμένου παιδιού.
- Οι περιορισμοί δεν θεωρήθηκαν τέτοιοι ώστε να εμποδίζουν τη δημιουργία σχέσης
Η §57 είναι κατά τη γνώμη μου η κεντρική παράγραφος της απόφασης. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι οι περιορισμοί δεν ήταν τόσο ακραίοι ώστε να εμποδίζουν τον προσφεύγοντα να δημιουργήσει μια σταθερή σχέση με την κόρη του. Αντίθετα, θεωρήθηκε ότι επέτρεπαν τη σταδιακή δημιουργία δεσμού. Το Δικαστήριο έδωσε επίσης σημασία στο ότι οι περιορισμοί χαλάρωναν σταδιακά με την πάροδο του χρόνου.
- Δυνατότητα επαναξιολόγησης
Στη §58 το ΕΔΔΑ παρατήρησε ότι οι συνθήκες μπορεί να μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου και ότι το ελληνικό δίκαιο δεν απέκλειε νέα αίτηση για αναθεώρηση του καθεστώτος επικοινωνίας. Και αυτό συνέβη πράγματι. Το 2018 νεότερες αποφάσεις άρχισαν να μειώνουν τους περιορισμούς και τελικά, με απόφαση του 2020, το παιδί μπορούσε να διαμένει με τον πατέρα το πρώτο και τρίτο Σαββατοκύριακο κάθε μήνα, μία εβδομάδα στις διακοπές Πάσχα και Χριστουγέννων, δεκαπέντε ημέρες το καλοκαίρι.
- Η θέση του ΕΔΔΑ
Στη §59 το Δικαστήριο αντιμετωπίζει και αυτό το ζήτημα. Δεν υιοθετεί απόλυτο κανόνα ότι τα εθνικά δικαστήρια πρέπει πάντοτε να ακούν προσωπικά το παιδί όταν αποφασίζουν για την επικοινωνία. Η ανάγκη ακρόασης εξαρτάται από τις ειδικές περιστάσεις, λαμβάνοντας υπόψη ιδίως την ηλικία και την ωριμότητα του παιδιού. Στη συγκεκριμένη περίπτωση το παιδί ήταν κάτω των τριών ετών κατά τον κρίσιμο χρόνο και το ΕΔΔΑ θεώρησε δικαιολογημένη τη μη ακρόασή του.
- Διάρκεια Δικαστικής διαδικασίας
Η εσωτερική διαδικασία διήρκεσε περίπου τριάμισι χρόνια, από τον Μάρτιο του 2015 έως τον Σεπτέμβριο του 2018. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η διάρκεια αυτή δεν ήταν παράλογη, λαμβάνοντας ιδίως υπόψη ότι κατά τη διάρκεια της διαδικασίας βρισκόταν σε ισχύ πρόγραμμα επικοινωνίας.
- Συμπέρασμα για το άρθρο 8
Το ΕΔΔΑ κατέληξε ότι οι λόγοι των ελληνικών δικαστηρίων για τους περιορισμούς ήταν σχετικοί και επαρκείς. Οι ελληνικές αρχές δεν υπερέβησαν το περιθώριο εκτίμησής τους και επομένως δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8 ΕΣΔΑ.
- Συμπέρασμα για το άρθρο 6 – απόρριψη πρόσθετων λόγων αναίρεσης
Ο προσφεύγων υποστήριξε ότι ο Άρειος Πάγος είχε επιδείξει υπερβολικό δικονομικό φορμαλισμό. Ο νόμος απαιτούσε οι πρόσθετοι λόγοι να κατατεθούν και να κοινοποιηθούν τουλάχιστον τριάντα πλήρεις ημέρες πριν από τη συζήτηση. Επειδή η κρίσιμη τριακοστή ημέρα ήταν Κυριακή, ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι η απαιτούμενη ενέργεια έπρεπε να είχε πραγματοποιηθεί την προηγούμενη εργάσιμη ημέρα.
Το ΕΔΔΑ δέχθηκε ότι ο περιορισμός επιδίωκε την ορθή απονομή της δικαιοσύνης, η ελληνική νομολογία ήταν συνεπής και προβλέψιμη, η υπόθεση είχε ήδη εξεταστεί από δύο βαθμούς πλήρους δικαιοδοσίας, ο Άρειος Πάγος είχε περιορισμένο αναιρετικό ρόλο. Άρα η απόρριψη δεν έθιξε τον ίδιο τον πυρήνα του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο και δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6.
- Αμεροληψία των δικαστών
Ο προσφεύγων ισχυρίστηκε ότι μέλη της σύνθεσης του Αρείου Πάγου είχαν προηγουμένως συμμετάσχει σε απόφαση σχετική με την υπηρεσιακή προαγωγή του και ότι υπήρχε επομένως πρόβλημα αμεροληψίας. Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε πάντως και μια σημαντική γενική αρχή: οι δικαστές πρέπει να τηρούν υψηλά πρότυπα συμπεριφοράς προκειμένου να διαφυλάσσεται η ακεραιότητα της δικαιοσύνης και κάθε δικαστής για τον οποίο υπάρχει νόμιμος λόγος φόβου έλλειψης αμεροληψίας πρέπει να απέχει. Ωστόσο, στη συγκεκριμένη περίπτωση έκρινε ότι ο προσφεύγων γνώριζε ή μπορούσε να γνωρίζει τα σχετικά στοιχεία και μπορούσε να ζητήσει εξαίρεση των δικαστών σύμφωνα με την ελληνική δικονομία, αλλά δεν το έκανε. Επομένως η αιτίαση απορρίφθηκε ως απαράδεκτη λόγω μη εξάντλησης των εσωτερικών ενδίκων μέσων.
- Τελικό διατακτικό
Το ΕΔΔΑ αποφάσισε ομόφωνα παραδεκτές τις αιτιάσεις του άρθρου 8 και του άρθρου 6 σχετικά με την απόρριψη των πρόσθετων λόγων αναίρεσης. Καμία παραβίαση του άρθρου 8. Καμία παραβίαση του άρθρου 6 λόγω της απόρριψης των πρόσθετων λόγων αναίρεσης. Η αιτίαση περί αμεροληψίας κρίθηκε απαράδεκτη λόγω μη εξάντλησης των εσωτερικών ενδίκων μέσων.
Συμπερασματικά
- Η επικοινωνία συνδέεται με τη δημιουργία δεσμού. Το ελληνικό Εφετείο αναγνώρισε ότι το συμφέρον του παιδιού απαιτούσε επικοινωνία με τον πατέρα ώστε να δημιουργηθεί σταδιακά μεταξύ τους δεσμός.
- Ο βιολογικός δεσμός μόνος του δεν αρκεί πάντα για «οικογενειακή ζωή». Το ΕΔΔΑ εξετάζει την ύπαρξη πραγματικού προσωπικού δεσμού και το αποδεδειγμένο ενδιαφέρον και τη δέσμευση του γονέα.
- Ακόμη και μια σχέση που δεν πληροί τα κριτήρια της «οικογενειακής ζωής» μπορεί να προστατεύεται. Η δυνατότητα δημιουργίας σχέσης με το βιολογικό παιδί μπορεί να αποτελεί σημαντικό στοιχείο της προσωπικής ταυτότητας και συνεπώς της «ιδιωτικής ζωής» του άρθρου 8.
- Οι περιορισμοί της επικοινωνίας υπόκεινται σε αυστηρότερο έλεγχο. Το ΕΔΔΑ επισημαίνει τον κίνδυνο οι περιορισμοί να οδηγήσουν σε πραγματική αποκοπή των οικογενειακών σχέσεων μικρού παιδιού με έναν ή και τους δύο γονείς.
- Η επικοινωνία μπορεί να αναπτύσσεται προοδευτικά. Στη συγκεκριμένη υπόθεση το ΕΔΔΑ θεώρησε ότι οι περιορισμοί δεν εμπόδιζαν τη δημιουργία σταθερού δεσμού αλλά επέτρεπαν τη σταδιακή διαμόρφωσή του, ενώ υπογράμμισε ότι οι περιορισμοί χαλάρωναν με τον χρόνο.
- Το συμφέρον του παιδιού είναι το κεντρικό κριτήριο στάθμισης. Τα συμφέροντα γονέα και παιδιού πρέπει να σταθμίζονται δίκαια, με ιδιαίτερη βαρύτητα στο βέλτιστο συμφέρον του παιδιού.
Εν κατακλέιδι, η απόφαση Katsikeros v. Greece δεν αναγνωρίζει ένα απεριόριστο δικαίωμα επικοινωνίας του γονέα, αλλά θέτει την επικοινωνία γονέα-παιδιού υπό την προστασία του άρθρου 8 και απαιτεί οι περιορισμοί της να στηρίζονται σε σχετικούς και επαρκείς λόγους, με κεντρικό κριτήριο το βέλτιστο συμφέρον του συγκεκριμένου παιδιού και με ιδιαίτερη προσοχή ώστε οι περιορισμοί να μην οδηγούν σε πραγματική αποκοπή της σχέσης.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της απόφασης:
