- Βασικά στοιχεία
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Τρίτο Τμήμα
Υπόθεση: Tzioumaka v. Greece
Αριθμός προσφυγής: 31022/20
Ημερομηνία απόφασης: 9 Απριλίου 2024
Κατέστη οριστική: 9 Ιουλίου 2024
Αντικείμενο: Μη εκτέλεση ελληνικών δικαστικών αποφάσεων που είχαν αναθέσει στη μητέρα την επιμέλεια των δύο ανήλικων παιδιών και υποχρέωναν τον πατέρα να της τα παραδώσει.
Κρίση: Ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ, δηλαδή του δικαιώματος σεβασμού της οικογενειακής ζωής.
- Ιστορικό της υπόθεσης
Η προσφεύγουσα είχε δύο κόρες, γεννημένες το 2012 και το 2015. Το 2016 ο πατέρας πήρε τα παιδιά και εγκαταστάθηκε μαζί τους στην περιοχή της Αμαλιάδας. Αρχικά, με προσωρινή δικαστική απόφαση, η επιμέλεια ανατέθηκε στον πατέρα. Η κατάσταση όμως άλλαξε με την 87/2018 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αμαλιάδας. Το δικαστήριο ανέθεσε την επιμέλεια των δύο παιδιών στη μητέρα, διέταξε τον πατέρα να της παραδώσει τα παιδιά, προέβλεψε χρηματική ποινή 1.000 ευρώ και προσωπική κράτηση ενός μήνα σε περίπτωση μη συμμόρφωσης.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι το εθνικό δικαστήριο είχε διαπιστώσει πως η μητέρα είχε καταβάλει σημαντικές προσπάθειες ώστε να μη διαρραγεί η σχέση της με τα παιδιά και ότι η τελική άρνηση των παιδιών να επικοινωνούν μαζί της είχε συνδεθεί με τη στάση του πατέρα και την αρνητική στάση των παππούδων απέναντί της.
Το 2020 το Εφετείο Πατρών, με την 195/2020, απέρριψε την έφεση του πατέρα. Παρά την εκτελεστή πλέον δικαστική κρίση, στις 11 Ιουνίου 2020 ο πατέρας δεν εμφανίστηκε στο Αστυνομικό Τμήμα Αμαλιάδας για να παραδώσει τα παιδιά.
- Το κεντρικό ζήτημα ενώπιον του ΕΔΔΑ
Το βασικό ερώτημα για το ΕΔΔΑ δεν ήταν απλώς αν υπήρχε ελληνική δικαστική απόφαση υπέρ της μητέρας. Το κρίσιμο ερώτημα ήταν αν έλαβαν οι ελληνικές αρχές όλα τα μέτρα που μπορούσαν ευλόγως να απαιτηθούν ώστε να εκτελεστούν οι αποφάσεις και να διευκολυνθεί η επανένωση μητέρας και παιδιών.
Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η σχέση γονέα και παιδιού αποτελεί «οικογενειακή ζωή» κατά το άρθρο 8 και ότι όταν η σχέση αυτή δεν μπορεί να διατηρηθεί, οι αρχές έχουν θετική υποχρέωση να λάβουν μέτρα για την επανένωση ή την αποκατάσταση της επικοινωνίας.
- Η ιδιαίτερη σημασία του χρόνου
Οι διαδικασίες επιμέλειας είχαν αρχίσει το 2016. Η κύρια απόφαση εκδόθηκε τον Σεπτέμβριο του 2018, ενώ η έφεση κρίθηκε τον Μάιο του 2020. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι μια τόσο μεγάλη χρονική διάρκεια δύσκολα συμβιβάζεται με τη φύση των υποθέσεων επιμέλειας, στις οποίες απαιτείται ιδιαίτερη ταχύτητα. Η ανάγκη ταχείας δράσης είναι ακόμη εντονότερη όταν ένας γονέας ζητά την επιστροφή των παιδιών από τον άλλο γονέα. Ήτοι, στις οικογενειακές υποθέσεις ο χρόνος δεν είναι ουδέτερος παράγοντας. Η πάροδός του μπορεί να μεταβάλει στην πράξη τις σχέσεις γονέα και παιδιού.
- Η άρνηση συμμόρφωσης του πατέρα
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε σαφή έλλειψη συνεργασίας από την πλευρά του πατέρα. Παρά την εκτελεστή απόφαση δεν παρέδωσε τα παιδιά στις 11 Ιουνίου 2020, δεν συμμορφώθηκε μεταγενέστερα, η μητέρα δεν κατόρθωσε να ανακτήσει τα παιδιά, ούτε αποκαταστάθηκε ουσιαστική επικοινωνία μαζί τους. Το ΕΔΔΑ υπογράμμισε ότι η άρνηση συνεργασίας ενός γονέα δεν απαλλάσσει το κράτος από την υποχρέωσή του να λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα για τη διευκόλυνση της επανένωσης.
- Ανεπαρκής αντίδραση των αρχών
Η αστυνομία πραγματοποίησε έρευνες για τον εντοπισμό των παιδιών, χωρίς αποτέλεσμα. Το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι, σύμφωνα με τον μη αμφισβητηθέντα ισχυρισμό της προσφεύγουσας, επρόκειτο για χωριό περίπου 80 κατοίκων και τα παιδιά πήγαιναν σχολείο. Υπό αυτές τις συνθήκες, το Δικαστήριο θεώρησε ότι ο εντοπισμός τους δεν θα έπρεπε να παρουσιάζει τέτοια δυσκολία. Παράλληλα, οι ποινικές διαδικασίες που είχε κινήσει η μητέρα δεν απέδωσαν εγκαίρως αποτέλεσμα. Για περισσότερο από τρία χρόνια δεν είχε εκδοθεί πρωτόδικη απόφαση, λόγω διαδοχικών αναβολών.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η διαπίστωση ότι, παρότι είχε ενημερωθεί η εισαγγελική αρχή, η Ελληνική Κυβέρνηση δεν παρουσίασε στοιχεία που να αποδεικνύουν συγκεκριμένη εισαγγελική ενέργεια για τη διευκόλυνση της επανένωσης.
- Η παγίωση μιας de facto κατάστασης
Το ΕΔΔΑ διαπιστώνει ότι η μητέρα παρέμεινε για σημαντικό χρονικό διάστημα ανίκανη να εκτελέσει την απόφαση επιμέλειας, ενώ οι αρχές επέτρεψαν να παγιωθεί μια de facto κατάσταση κατά παράβαση των δικαστικών αποφάσεων. Το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι σε μεταγενέστερο χρόνο τα παιδιά εμφανίζονταν απρόθυμα να επιστρέψουν στη μητέρα.
Όμως συνέδεσε την κατάσταση αυτή με την παράνομη άρνηση συμμόρφωσης του άλλου γονέα, την αναποτελεσματικότητα των μέτρων εκτέλεσης και την παρατεταμένη μη εκτέλεση των αποφάσεων. Το αποτέλεσμα ήταν ότι η πάροδος του χρόνου συνέβαλε στην απομάκρυνση της μητέρας από τα παιδιά και έκανε την εκτέλεση των αποφάσεων ακόμη δυσκολότερη.
- Τα επτά χρόνια ως καθοριστικός παράγοντας
Το ΕΔΔΑ σημειώνει ότι για περίπου επτά χρόνια η μητέρα υπέμενε μια κατάσταση κατά την οποία η συμπεριφορά του πατέρα εμπόδιζε τη δημιουργία ουσιαστικής σχέσης της με τα παιδιά, παρά τις σχετικές εθνικές δικαστικές αποφάσεις.
Το Δικαστήριο διατυπώνει μάλιστα μια εξαιρετικά σημαντική γενικότερη αρχή. Οι δυνατότητες οικογενειακής επανένωσης μειώνονται προοδευτικά και μπορεί τελικά να καταστραφούν, εάν ο γονέας που προσπαθεί να εκτελέσει απόφαση επιμέλειας και τα παιδιά δεν υποστηριχθούν ώστε να διατηρήσουν οποιαδήποτε πραγματική επαφή.
- Τι έκρινε τελικά το ΕΔΔΑ
Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι τα μέτρα που έλαβαν οι ελληνικές αρχές δεν επέτυχαν την επιστροφή των παιδιών, δεν επέτυχαν την αποκατάσταση ουσιαστικής επικοινωνίας, δεν συνοδεύτηκαν από έγκαιρα και κατάλληλα προπαρασκευαστικά μέτρα επανένωσης, και άφησαν τον γονέα που δεν συμμορφωνόταν με την τελεσίδικη απόφαση σε μεγάλο βαθμό ανεμπόδιστο να συνεχίσει την παρεμπόδιση. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο έκρινε ότι οι αρχές δεν προέβησαν αποτελεσματικά στις κατάλληλες και έγκαιρες ενέργειες για την εφαρμογή του δικαιώματος της προσφεύγουσας στην επιστροφή των παιδιών της.
Προχώρησε ακόμη περισσότερο: έκρινε ότι η έλλειψη δέουσας επιμέλειας από τις αρχές ευνόησε την ένταξη των παιδιών στο νέο τους περιβάλλον και συνέβαλε αποφασιστικά στην παγίωση μιας de facto κατάστασης αντίθετης προς το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ. – Παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
- Αποζημίωση
Το ΕΔΔΑ επιδίκασε 15.000 ευρώ για ηθική βλάβη, 1.000 ευρώ για δικαστικά έξοδα και δαπάνες. Η απόφαση ελήφθη ομόφωνα.
Συμπερασματικά
Μια δικαστική απόφαση για τις σχέσεις γονέα και παιδιού δεν αρκεί να υπάρχει στα χαρτιά. Το κράτος οφείλει να ενεργεί έγκαιρα και αποτελεσματικά για την εφαρμογή της, διότι η αδράνεια και η πάροδος του χρόνου μπορούν να δημιουργήσουν μια νέα de facto πραγματικότητα και να καταστήσουν την οικογενειακή επανένωση ολοένα δυσκολότερη.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της απόφασης:
