Με την απόφαση Doulgerakis κατά Ελλάδας της 9ης Ιουνίου 2026, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ εξαιτίας των καθυστερήσεων σε διαδικασία επιμέλειας. Το ΕΔΔΑ επανέλαβε ότι στις υποθέσεις που αφορούν τη σχέση γονέα και παιδιού οι δικαστικές αρχές οφείλουν να επιδεικνύουν «εξαιρετική επιμέλεια», καθώς η πάροδος του χρόνου μπορεί να οδηγήσει σε de facto καθορισμό της οικογενειακής κατάστασης. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην ευθύνη των δικαστικών αρχών να εποπτεύουν αποτελεσματικά τις πραγματογνωμοσύνες, να αποτρέπουν περιόδους αδράνειας και να διασφαλίζουν ότι οι υποθέσεις επιμέλειας εξελίσσονται με την απαιτούμενη ταχύτητα και αποτελεσματικότητα.
- Βασικά στοιχεία της απόφασης
Υπόθεση: Doulgerakis v. Greece
Αριθμός προσφυγής: 5769/19
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Τρίτο Τμήμα
Ημερομηνία: 9 Ιουνίου 2026
Προσφυγή στο ΕΔΔΑ: 18 Ιανουαρίου 2019
Κρίσιμη διάταξη: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής
Αντικείμενο: η υπερβολική διάρκεια διαδικασίας επιμέλειας
Απόφαση: ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
- Το οικογενειακό ιστορικό
Ο προσφεύγων και η πρώην σύζυγός του είχαν τρία παιδιά, γεννημένα το 1998, το 2001 και το 2003. Οι γονείς χώρισαν τον Αύγουστο του 2011. Αρχικά το μεγαλύτερο παιδί διέμενε με τον προσφεύγοντα και τα άλλα δύο με τη μητέρα τους. Με απόφαση ασφαλιστικών μέτρων τον Νοέμβριο του 2011, η επιμέλεια του μεγαλύτερου παιδιού ανατέθηκε στον προσφεύγοντα και των άλλων δύο παιδιών στη μητέρα. Παράλληλα ρυθμίστηκε η επικοινωνία. Η πραγματική κατάσταση, όμως, μεταβαλλόταν. Τον Φεβρουάριο του 2012 το δεύτερο παιδί μετακόμισε στον προσφεύγοντα και τον Απρίλιο του 2012 ακολούθησε και το τρίτο. Η υπόθεση εξελισσόταν ενώ οι πραγματικές οικογενειακές συνθήκες άλλαζαν παράλληλα με τη δικαστική διαδικασία.
- Η κύρια δικαστική διαδικασία για την επιμέλεια
Η κύρια διαδικασία ξεκίνησε στις 25 Νοεμβρίου 2011, όταν η μητέρα ζήτησε την αποκλειστική επιμέλεια και των τριών παιδιών. Ο προσφεύγων υπέβαλε ανταγωγή ζητώντας επίσης την αποκλειστική επιμέλεια. Τον Ιούνιο του 2013 το Μονομελές Πρωτοδικείο Ηρακλείου διέταξε τη διενέργεια ψυχιατρικών πραγματογνωμοσυνών των δύο γονέων και των παιδιών.
Διαδοχικές αντικαταστάσεις πραγματογνωμόνων – Μεταξύ 2013 και 2015 έγιναν διαδοχικές αλλαγές πραγματογνωμόνων. Συνολικά διορίστηκαν διαδοχικά τέσσερις πραγματογνώμονες, από τους οποίους οι τρεις αποχώρησαν πριν υποβάλουν έκθεση. Η έκθεση του τέταρτου υποβλήθηκε το καλοκαίρι του 2015, σχεδόν δύο χρόνια μετά την αρχική εντολή πραγματογνωμοσύνης. Το ΕΔΔΑ θα αποδώσει ιδιαίτερη σημασία ακριβώς σε αυτή την περίοδο.
- Η εξέλιξη των αποφάσεων
Η υπόθεση συζητήθηκε τελικά στις 2 Οκτωβρίου 2015. Στις 15 Ιουλίου 2016, το Μονομελές Πρωτοδικείο Ηρακλείου εξέδωσε την απόφασή του, με την οποία απέρριψε την αγωγή της μητέρας και έκανε εν μέρει δεκτή την ανταγωγή του προσφεύγοντος, αναθέτοντάς του την αποκλειστική επιμέλεια και των τριών παιδιών. Ακολούθησαν εφέσεις και από τις δύο πλευρές.
Στις 29 Ιουνίου 2017, το Εφετείο Ανατολικής Κρήτης ανέθεσε την επιμέλεια του μικρότερου παιδιού στη μητέρα και επιβεβαίωσε την επιμέλεια των άλλων δύο από τον προσφεύγοντα. Ο προσφεύγων άσκησε αναίρεση και, με απόφαση που δημοσιεύθηκε στις 13 Ιουλίου 2018, ο Άρειος Πάγος την απέρριψε.
- Συνολικός χρόνος: έξι χρόνια και οκτώ μήνες
Το ΕΔΔΑ υπολόγισε ότι η κύρια διαδικασία άρχισε στις 25 Νοεμβρίου 2011 και ολοκληρώθηκε στις 13 Ιουλίου 2018. Διήρκεσε δηλαδή περίπου 6 χρόνια και 8 μήνες σε τρεις βαθμούς δικαιοδοσίας. Ειδικότερα. Πρώτος βαθμός: 4 χρόνια και 8 μήνες, Εφετείο: περίπου 9 μήνες, Άρειος Πάγος: περίπου 11 μήνες. Το ΕΔΔΑ διευκρίνισε ότι σημαντικές περίοδοι αδράνειας δεν διαπιστώθηκαν στο Εφετείο και στον Άρειο Πάγο. Το ουσιαστικό πρόβλημα εντοπίστηκε στην πρωτοβάθμια διαδικασία.
- Η θεμελιώδης αρχή της απόφασης: «εξαιρετική επιμέλεια»
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι η αναποτελεσματική και, ιδίως, η καθυστερημένη διεξαγωγή διαδικασιών σχετικών με την επιμέλεια, τη γονική μέριμνα και την επικοινωνία μπορεί να συνιστά παραβίαση των θετικών υποχρεώσεων του κράτους κατά το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
Διατυπώνει την κρίσιμη αρχή ότι σε υποθέσεις που αφορούν τη σχέση ενός προσώπου με το παιδί του, οι δικαστικές αρχές έχουν καθήκον να επιδεικνύουν«exceptional diligence» – εξαιρετική επιμέλεια, λόγω του κινδύνου η πάροδος του χρόνου να οδηγήσει σε de facto επίλυση της υπόθεσης. Η απαίτηση αυτή δεν αφορά μόνο την εύλογη διάρκεια μιας δίκης κατά το άρθρο 6 §1, αλλά αποτελεί και διαδικαστική απαίτηση που απορρέει από το ίδιο το άρθρο 8.
- Η πολυπλοκότητα των οικογενειακών υποθέσεων δεν αρκεί ως δικαιολογία
Η Ελληνική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι η διαδικασία ήταν ιδιαίτερα σύνθετη και ευαίσθητη λόγω του αριθμού των παιδιών και των μεταβαλλόμενων οικογενειακών συνθηκών. Το ΕΔΔΑ δεν δέχθηκε το επιχείρημα.
Αναγνώρισε έναν βαθμό πολυπλοκότητας, αλλά επισήμανε ότι τέτοια στοιχεία είναι εγγενή στις περισσότερες διαφορές επιμέλειας και δεν μπορούν από μόνα τους να δικαιολογήσουν τόσο παρατεταμένη διάρκεια. Η ίδια η φύση και πολυπλοκότητα μιας οικογενειακής διαφοράς δεν απαλλάσσει το κράτος από την υποχρέωση ταχείας δικαστικής αντιμετώπισής της.
- Η συμπεριφορά του γονέα δεν δικαιολόγησε την καθυστέρηση
Η Κυβέρνηση υποστήριξε επίσης ότι ο προσφεύγων είχε συμβάλει στην καθυστέρηση. Το ΕΔΔΑ απέρριψε και αυτό το επιχείρημα. Έκρινε ότι η συμπεριφορά του προσφεύγοντος δεν συνέβαλε σημαντικά στη συνολική διάρκεια και σημείωσε ότι είχε ενεργά ζητήσει να προχωρήσει η υπόθεση και είχε διαμαρτυρηθεί για τις καθυστερήσεις.
Κυρίως όμως διατύπωσε μία ευρύτερη αρχή: οι ενέργειες ή η αδράνεια των γονέων δεν απαλλάσσουν τις αρχές από τη θετική υποχρέωσή τους να διεξάγουν τις διαδικασίες επιμέλειας με ιδιαίτερη επιμέλεια και αποτελεσματικότητα.
- Πολύ σημαντική κρίση για τις πραγματογνωμοσύνες
Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι ούτε η ανάγκη εξειδικευμένης πραγματογνωμοσύνης ούτε η συμπεριφορά των πραγματογνωμόνων απαλλάσσουν τις κρατικές αρχές από την υποχρέωση να οργανώσουν τη διαδικασία κατά τρόπο συμβατό με το άρθρο 8. Ειδικά στις υποθέσεις επιμέλειας, η εξάρτηση από πραγματογνωμοσύνες χωρίς εξασφάλιση της έγκαιρης ολοκλήρωσής τους δεν μπορεί να δικαιολογήσει παρατεταμένη αδράνεια.
- Τι διαπίστωσε συγκεκριμένα το ΕΔΔΑ στην Ελλάδα
Το χρονικό διάστημα Ιουνίου 2013 έως καλοκαιριού 2015 χαρακτηρίστηκε από σημαντική καθυστέρηση λόγω των πραγματογνωμοσυνών. Το ΕΔΔΑ διαπίστώνει συγκεκριμένα ότι το ελληνικό δικαστήριο δεν άσκησε αποτελεσματική εποπτεία στην εργασία των πραγματογνωμόνων, δεν έθεσε προθεσμίες και δεν έλαβε επαρκή διορθωτικά μέτρα ώστε να αποτρέψει την αδράνεια της διαδικασίας.
Επιπλέον, μετά την κατάθεση της πραγματογνωμοσύνης, η υπόθεση συζητήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2015 και η απόφαση εκδόθηκε στις 15 Ιουλίου 2016. Το ΕΔΔΑ παρατήρησε ότι αυτή η πρόσθετη περίοδος περίπου δέκα μηνών δεν δικαιολογούνταν από νέα αποδεικτικά στοιχεία ή διαδικαστική αναγκαιότητα.
- Η ιδιαίτερη σημασία του χρόνου στις οικογενειακές διαφορές
Η Κυβέρνηση επισήμανε ότι ο προσφεύγων διατηρούσε τακτική επαφή με τα παιδιά και ασκούσε στην πράξη επιμέλεια δύο από αυτά κατά τη διάρκεια της διαδικασίας. Το ΕΔΔΑ δέχθηκε ότι αυτό διαφοροποιούσε την υπόθεση από περιπτώσεις όπου η καθυστέρηση είχε οδηγήσει σε de facto διάρρηξη των οικογενειακών δεσμών. Παρόλα αυτά διαπίστωσε παραβίαση.
Ο λόγος είναι ιδιαίτερα σημαντικός: η απαίτηση για εξαιρετική επιμέλεια ισχύει και στις διαδικασίες επιμέλειας και επικοινωνίας εξαιτίας της αβεβαιότητας που επικρατεί στο μεταξύ στην οικογενειακή ζωή. Άρα, η προστασία του άρθρου 8 δεν ενεργοποιείται μόνο όταν έχει ήδη επέλθει πλήρης διάρρηξη της σχέσης γονέα και παιδιού.
- Η τελική κρίση
Το ΕΔΔΑ κατέληξε ότι οι ελληνικές αρχές δεν διεξήγαγαν τη διαδικασία επιμέλειας με την ταχύτητα και αποτελεσματικότητα που απαιτεί το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, ιδίως κατά την πρωτοβάθμια διαδικασία από 25 Νοεμβρίου 2011 έως 15 Ιουλίου 2016. Συνεπώς διαπιστώθηκε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ. Ο προσφεύγων δεν είχε υποβάλει αίτημα δίκαιης ικανοποίησης και, ως εκ τούτου, το Δικαστήριο δεν επιδίκασε χρηματικό ποσό βάσει του άρθρου 41.
Συμπερασματικά:
- Ο χρόνος στην οικογενειακή δικαιοσύνη αποτελεί ζήτημα προστασίας της οικογενειακής ζωής και όχι απλώς διαχειριστικής αποτελεσματικότητας.
- Οι δικαστικές αρχές οφείλουν να επιδεικνύουν «εξαιρετική επιμέλεια» στις υποθέσεις επιμέλειας και επικοινωνίας.
- Η πάροδος του χρόνου μπορεί να δημιουργήσει de facto καταστάσεις πριν ακόμη υπάρξει οριστική δικαστική κρίση.
- Το κράτος παραμένει υπεύθυνο για την αποτελεσματική διαχείριση των πραγματογνωμοσυνών και δεν μπορεί να δικαιολογεί παρατεταμένη αδράνεια από τις καθυστερήσεις των ειδικών.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της απόφασης:
