Στην υπόθεση Φουρκιώτης κατά Ελλάδας, το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ, κρίνοντας ότι οι ελληνικές αρχές δεν έλαβαν τα απαιτούμενα ταχεία και πρακτικά μέτρα για την αποκατάσταση της επικοινωνίας πατέρα και παιδιών. Το Δικαστήριο τόνισε ότι στις οικογενειακές υποθέσεις ο χρόνος έχει καθοριστική σημασία, καθώς η παρατεταμένη διακοπή της επαφής μπορεί να οδηγήσει σε προοδευτική αλλοίωση και τελικά διάρρηξη της σχέσης. Υπογράμμισε επίσης ότι η έλλειψη συνεργασίας ενός γονέα δεν απαλλάσσει τις κρατικές αρχές από την υποχρέωση να λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα για τη διατήρηση του οικογενειακού δεσμού, με γνώμονα το ανώτερο συμφέρον του παιδιού.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: Φουρκιώτης κατά Ελλάδας
Προσφυγή: αρ. 74758/11
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Πρώτο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 16 Ιουνίου 2016
Κρίσιμη διάταξη: άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: Ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8
Δίκαιη ικανοποίηση: 7.000 ευρώ για ηθική βλάβη.
- Αντικείμενο της υπόθεσης
Η υπόθεση αφορούσε την αδυναμία του πατέρα να ασκήσει αποτελεσματικά το δικαίωμα επικοινωνίας με τα δύο παιδιά του μετά τη διάσταση των γονέων. Ο προσφεύγων υποστήριξε ότι οι εθνικές διαδικασίες αποδείχθηκαν αναποτελεσματικές ως προς την πραγματική εκτέλεση του δικαιώματος επικοινωνίας και την αποκατάσταση της επαφής του με τα παιδιά του. Το ΕΔΔΑ εξέτασε συνολικά τις αιτιάσεις υπό το πρίσμα του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
- Ιστορικό της οικογενειακής διαφοράς
Ο προσφεύγων παντρεύτηκε το 2001 και το 2006 γεννήθηκαν δίδυμα παιδιά. Οι σχέσεις των συζύγων επιδεινώθηκαν και ο πατέρας εγκατέλειψε τη συζυγική κατοικία στις 21 Ιανουαρίου 2010. Σύμφωνα με τον ίδιο, έκτοτε αντιμετώπισε σοβαρές δυσκολίες στην επικοινωνία με τα παιδιά. Με απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών της 9ης Ιουνίου 2010, αρ. 4823/2010, ρυθμίστηκε η επικοινωνία του με τα παιδιά κάθε Τρίτη και Πέμπτη, κάθε δεύτερο Σαββατοκύριακο, και για δεκαπέντε ημέρες κατά τις διακοπές. Στη συνέχεια, η μητέρα ζήτησε να απαγορευτούν οι επικοινωνίες πατέρα και παιδιών. Το αίτημά της απορρίφθηκε με την απόφαση 1376/2011.
- Ιδιαίτερα σημαντική θέση του ελληνικού δικαστηρίου
Η απόφαση 1376/2011 υπογράμμισε ότι το πραγματικό συμφέρον των ανηλίκων υπαγόρευε την τακτική επικοινωνία τους με τον πατέρα τους. Ο σκοπός ήταν να αποτραπεί η χαλάρωση των δεσμών τους και να εξασφαλιστούν η ψυχοσωματική ισορροπία και η φυσιολογική ανάπτυξη των παιδιών. Το δικαστήριο επέτρεψε στον πατέρα να παραλαμβάνει τα παιδιά από την κατοικία της μητέρας και απείλησε τη μητέρα με προσωπική κράτηση ενός μήνα και χρηματική ποινή 500 ευρώ για κάθε παραβίαση των όρων της απόφασης. Παρά τα παραπάνω, σύμφωνα με τα πραγματικά περιστατικά που εξετάζει το ΕΔΔΑ, η επικοινωνία δεν αποκαταστάθηκε.
- Παρεμβάσεις παιδοψυχιάτρων και κοινωνικών υπηρεσιών
Ιδιαίτερη σημασία έχει η έκθεση του Κέντρου παιδοψυχιατρικής υγείας της 5ης Μαρτίου 2012. Το Κέντρο συνέστησε να συνεχιστούν οι επαφές των παιδιών και με τους δύο γονείς, και εάν κάποιο παιδί αρνείται την επικοινωνία με έναν γονέα, αυτή να διευκολύνεται με την παρουσία ειδικού. Παράλληλα, κοινωνική έρευνα κατέγραψε την άρνηση των παιδιών να επικοινωνούν με τον πατέρα και συνέδεσε την κατάσταση με τη σοβαρή σύγκρουση μεταξύ των γονέων και τη μεταβίβασή της στα παιδιά. Προτάθηκε ψυχολογική θεραπεία στους δύο γονείς με στόχο την εξομάλυνση της σχέσης παιδιών-πατέρα.
Ιδιαίτερα σημαντικό: το ΕΔΔΑ δεν αντιμετωπίζει την άρνηση του παιδιού απομονωμένα από το οικογενειακό και χρονικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτή δημιουργήθηκε.
- Οι βασικές αρχές που διατυπώνει το ΕΔΔΑ
Α. Το κράτος έχει θετικές υποχρεώσεις – Το άρθρο 8 δεν επιβάλλει μόνο στο κράτος να απέχει από παρεμβάσεις στην οικογενειακή ζωή. Μπορεί να επιβάλλει και θετικά μέτρα ώστε ο σεβασμός της οικογενειακής ζωής να είναι πραγματικός και αποτελεσματικός, ακόμη και στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών.
Β. Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού είναι καθοριστικός παράγοντας – Το Δικαστήριο αναφέρει ότι το ανώτερο συμφέρον του παιδιού αποτελεί καθοριστικό παράγοντα στη στάθμιση. Ταυτόχρονα, όμως, το συμφέρον του γονέα να έχει τακτική επικοινωνία με το παιδί εξακολουθεί να αποτελεί στοιχείο που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη. Άρα, στην απόφαση αυτή το συμφέρον του παιδιού και η διατήρηση της ουσιαστικής σχέσης με τον γονέα δεν αντιμετωπίζονται κατ’ ανάγκη ως αντικρουόμενοι στόχοι.
- Δικαίωμα του γονέα σε μέτρα επανένωσης
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι το άρθρο 8 περιλαμβάνει το δικαίωμα του γονέα σε κατάλληλα μέτρα για να επανενωθεί με το παιδί του και την αντίστοιχη υποχρέωση των εθνικών αρχών να λάβουν αυτά τα μέτρα. Η υποχρέωση αυτή δεν είναι απόλυτη. Η αποκατάσταση της επαφής μπορεί να χρειάζεται προετοιμασία και οι αρχές πρέπει να προστατεύουν πρωτίστως το συμφέρον του παιδιού.
Το κρίσιμο τεστ που θέτει όμως το ΕΔΔΑ είναι εάν οι αρχές έλαβαν όλα τα αναγκαία μέτρα που μπορούσαν εύλογα να αναμένονται από αυτές για να διευκολύνουν τις οικογενειακές επαφές.
- Ο χρόνος είναι καθοριστικός στις υποθέσεις επικοινωνίας
Εξαιρετικά σημαντικές είναι οι §§61 και 63 της απόφασης. Το ΕΔΔΑ επισημαίνει ότι η διακοπή της επαφής με ένα μικρό παιδί μπορεί να οδηγήσει σε προοδευτική αλλοίωση της σχέσης του με τον γονέα. Οι προοπτικές οικογενειακής επανένωσης μπορούν να εξασθενίσουν σταδιακά και τελικά να εξαφανιστούν όταν γονείς και παιδιά δεν συναντώνται ή οι συναντήσεις είναι τόσο αραιές ώστε να μην μπορεί να δημιουργηθεί φυσιολογικός δεσμός.
Γι’ αυτό το Δικαστήριο αντιμετώπισε ως ιδιαίτερα προβληματική την καθυστέρηση των ελληνικών διαδικασιών. Χαρακτηριστικά αναφέρει ότι η καθυστέρηση στην κύρια διαδικασία ήταν αφ’ εαυτής ένδειξη αθέτησης των θετικών υποχρεώσεων του κράτους, λαμβάνοντας ιδίως υπόψη τη μικρή ηλικία των παιδιών και τον κίνδυνο αλλοίωσης της οικογενειακής σχέσης.
- Η ταχύτητα ως κριτήριο αποτελεσματικότητας
Στην §68 βρίσκεται μία από τις χρησιμότερες διατυπώσεις της απόφασης: Στις υποθέσεις επιμέλειας, η επάρκεια ενός μέτρου κρίνεται από την ταχύτητα της υλοποίησής του.
Το ΕΔΔΑ αναγνωρίζει παράλληλα ότι οι διαδικασίες αναγκαστικής εκτέλεσης μπορεί να είναι βραδείες και ότι η επιβολή κυρώσεων στον άλλο γονέα δεν είναι πάντοτε η καλύτερη λύση, επειδή ενδέχεται να έχει επιζήμιες συνέπειες για το παιδί και να υπονομεύσει τον στόχο της συνεργασίας των γονέων προς το συμφέρον του.
- Δεν αρκούν πρόστιμα και φυλάκιση
Το ΕΔΔΑ δεν λέει απλώς ότι το κράτος πρέπει να τιμωρεί αυστηρότερα τον γονέα που εμποδίζει την επικοινωνία. Αντίθετα, σημειώνει ότι η φυλάκιση γονέα σε υποθέσεις επιμέλειας ή επικοινωνίας πρέπει να αποτελεί εξαιρετικό μέτρο, αφού προηγουμένως έχουν χρησιμοποιηθεί ή διερευνηθεί άλλα μέσα. Για αυτό το ΕΔΔΑ δεν καταλόγισε σε βάρος του πατέρα το γεγονός ότι δεν συνέχισε τις αγωγές και μηνύσεις που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε πρόστιμα ή φυλάκιση της μητέρας. Το κέντρο βάρους της απόφασης είναι επομένως η πραγματική αποκατάσταση της σχέσης γονέα-παιδιού και όχι η τιμωρία του άλλου γονέα.
- Τι έπρεπε να είχαν κάνει οι ελληνικές αρχές
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ότι δεν αναλήφθηκαν διαμεσολάβηση, άλλη διαδικασία προσέγγισης, στοχευμένη κοινωνική υποστήριξη, ή θεραπευτική υποστήριξη που θα βοηθούσε στην αποκατάσταση της οικογενειακής σχέσης. Το Δικαστήριο έκρινε τελικά ότι οι αρχές παρέβησαν το καθήκον τους να πάρουν«μέτρα ταχέα και πρακτικά» ώστε να παρακινήσουν τους εμπλεκομένους σε καλύτερη συνεργασία, έχοντας πάντα υπόψη το ανώτερο συμφέρον των παιδιών.
Και κάνει μία ιδιαίτερα σημαντική σύνδεση: το ανώτερο συμφέρον των παιδιών περιλαμβάνει και το να μην επιτραπεί η προοδευτική διάλυση ή ακόμη και η διάρρηξη της σχέσης τους με τον πατέρα.
- Η μη συνεργασία του άλλου γονέα δεν απαλλάσσει το κράτος
Το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι το αδιέξοδο στις επαφές οφειλόταν κυρίως στην έλλειψη συνεργασίας της μητέρας. Παρόλα αυτά, έκρινε ρητά ότι αυτή η έλλειψη συνεργασίας δεν απαλλάσσει τις αρμόδιες αρχές από την υποχρέωση να λάβουν όλα τα κατάλληλα μέτρα για τη διατήρηση του οικογενειακού δεσμού. Εντοπίζεται η νομολογιακή αρχή, όπου το ερώτημα μετατοπίζει από «ποιος γονέας ευθύνεται;» στο θεσμικά σημαντικότερο «τι έκαναν οι κρατικές αρχές όταν πληροφορήθηκαν ότι η σχέση παιδιού-γονέα διαρρηγνύεται;»
- Πρόσβαση στις παιδοψυχιατρικές εκθέσεις
Το ΕΔΔΑ στάθηκε επίσης στην άρνηση των αρχών να δώσουν στον πατέρα πρόσβαση στις σχετικές εκθέσεις. Υπενθύμισε τη νομολογία του στην Κοσμοπούλου κατά Ελλάδας, σύμφωνα με την οποία έχει σημασία οι γονείς να μπορούν να προβάλλουν τα επιχειρήματά τους για την αποκατάσταση της επαφής με το παιδί, να έχουν πρόσβαση στις κρίσιμες ψυχιατρικές εκθέσεις, και να μπορούν να εμπλέκονται στη σχετική διαδικασία.
- Γιατί καταδικάστηκε τελικά η Ελλάδα
Η παραβίαση δεν οφειλόταν απλώς στο ότι η δικαστική απόφαση επικοινωνίας δεν εκτελέστηκε.
Το ΕΔΔΑ έκρινε συνολικά ότι οι ελληνικές αρχές«έμειναν μακριά» από όσα μπορούσαν να αναμένονται από αυτές προκειμένου να εκπληρώσουν τη θετική υποχρέωσή τους να λάβουν κατάλληλα μέτρα για πιθανή επανένωση πατέρα και παιδιών και για την προστασία της οικογενειακής ζωής του. Έτσι διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 8 ΕΣΔΑ.
- Οι σημαντικότερες αρχές που μπορούμε να αντλήσουμε
- Η επικοινωνία δεν αρκεί να αναγνωρίζεται δικαστικά. – Πρέπει να υπάρχουν στην πράξη αποτελεσματικοί μηχανισμοί διατήρησης και αποκατάστασης της σχέσης.
- Ο χρόνος στις οικογενειακές υποθέσεις είναι καθοριστικός. – Η παρατεταμένη διακοπή επαφής μπορεί από μόνη της να υπονομεύσει τη σχέση παιδιού-γονέα.
- Η αποτελεσματικότητα ενός μέτρου κρίνεται και από την ταχύτητα εφαρμογής του.
- Η άρνηση συνεργασίας ενός γονέα δεν απαλλάσσει το κράτος. – Οι αρχές εξακολουθούν να οφείλουν να λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα για τη διατήρηση του οικογενειακού δεσμού.
- Η λύση δεν ταυτίζεται με την ποινικοποίηση – Τα πρόστιμα και κυρίως η στέρηση ελευθερίας αποτελούν εξαιρετικά μέσα. Προηγούνται πρακτικές, κοινωνικές και θεραπευτικές παρεμβάσεις που αποσκοπούν στην αποκατάσταση της σχέσης.
- Το συμφέρον του παιδιού περιλαμβάνει την προστασία του από την προοδευτική διάλυση της σχέσης του με τον γονέα.
- Οι δικαστικές και διοικητικές αρχές δεν μπορούν απλώς να καταγράφουν μια κατάσταση αποξένωσης. – Στην υπόθεση αυτή, το ΕΔΔΑ επέκρινε ακριβώς το γεγονός ότι οι αρχές γνώριζαν την παρεμπόδιση της επικοινωνίας αλλά δεν ανέλαβαν ουσιαστική δράση.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
CASE OF FOURKIOTIS v. GREECE – [Greek Translation] by Official Translation Center