Η διπλωματική εργασία της Δέσποινας Παπαλεξάνδρου, «Μέτρα θεραπείας των παραβάσεων της ΕΣΔΑ», εξετάζει ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της ευρωπαϊκής προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: τι συμβαίνει μετά τη διαπίστωση μιας παραβίασης από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η μελέτη αναδεικνύει ότι η πραγματική συμμόρφωση δεν εξαντλείται στην καταβολή χρηματικής αποζημίωσης, αλλά μπορεί να απαιτεί ατομικά και γενικά μέτρα, μεταβολές στη νομοθεσία και τη δικαστική πρακτική ή, σε κατάλληλες ποινικές περιπτώσεις, ακόμη και επανάληψη της δικαστικής διαδικασίας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο δικαίωμα εκδίκασης της υπόθεσης εντός εύλογου χρόνου και στους μηχανισμούς που υιοθέτησε η ελληνική έννομη τάξη για τη θεραπεία των σχετικών παραβιάσεων. Η εργασία υπογραμμίζει τελικά ότι η αποτελεσματική προστασία της ΕΣΔΑ δεν βρίσκεται μόνο στην εκ των υστέρων αποκατάσταση, αλλά κυρίως στην έγκαιρη ενσωμάτωση της νομολογίας του ΕΔΔΑ από τα εθνικά δικαστήρια, ώστε οι παραβιάσεις να αποτρέπονται πριν χρειαστεί η προσφυγή στο Στρασβούργο.
Η ουσιαστική προστασία των δικαιωμάτων δεν ολοκληρώνεται όταν το ΕΔΔΑ διαπιστώσει την παραβίαση. Ολοκληρώνεται όταν η παραβίαση θεραπευθεί και ληφθούν μέτρα ώστε να μην επαναληφθεί.
Πηγή: «Μέτρα θεραπείας των παραβάσεων της ΕΣΔΑ», Διπλωματική εργασία, Π.Μ.Σ. Ποινικών Επιστημών (ειδίκευση Ποινικό Δίκαιο και Ποινική Δικονομία) της Δέσποινας Παπαλεξάνδρου, 2023.
- Η διαπίστωση της παραβίασης δεν αρκεί
Η συγγραφέας επισημαίνει ότι η κατοχύρωση ενός δικαιώματος στην ΕΣΔΑ αποτελεί μόνο την αφετηρία της προστασίας του. Απαιτείται πραγματική ενσωμάτωση της Σύμβασης στην εθνική έννομη τάξη και αποτελεσματική εφαρμογή της νομολογίας του ΕΔΔΑ.
Αντίστοιχα, όταν το ΕΔΔΑ διαπιστώσει παραβίαση, δεν αρκεί απλώς η ύπαρξη της απόφασης. Χρειάζονται κατάλληλα μέτρα ώστε να αρθούν, στον βαθμό που είναι δυνατόν, οι συνέπειες της παραβίασης.
- Τρεις βασικές υποχρεώσεις του κράτους μετά από παραβίαση
Η εργασία συνοψίζει τις συνέπειες μιας καταδικαστικής απόφασης του ΕΔΔΑ σε τρεις βασικές υποχρεώσεις:
- άρση της προσβολής,
- αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε,
- αποτροπή επανάληψης της ίδιας παραβίασης στο μέλλον.
Συνεπώς, η συμμόρφωση δεν έχει μόνο αποζημιωτικό χαρακτήρα. Μπορεί να απαιτεί αλλαγή της νομοθεσίας, μεταβολή της δικαστικής πρακτικής ή λήψη συγκεκριμένων μέτρων για τον ίδιο τον προσφεύγοντα.
- Γενικά και ατομικά μέτρα συμμόρφωσης
Η εργασία κάνει μια πολύ σημαντική διάκριση.
Γενικά μέτρα – Σκοπός τους είναι να εμποδίσουν την επανάληψη παρόμοιων παραβιάσεων. Ανάλογα με την αιτία της παραβίασης, μπορεί να περιλαμβάνουν τροποποίηση της νομοθεσίας, μεταστροφή της εθνικής νομολογίας, ερμηνεία του εθνικού δικαίου σύμφωνα με την ΕΣΔΑ, διάδοση της απόφασης στις αρμόδιες αρχές.
Ατομικά μέτρα – Αφορούν συγκεκριμένα τον άνθρωπο του οποίου παραβιάστηκαν τα δικαιώματα. Στόχος είναι, όσο είναι δυνατόν, να βρεθεί στη θέση στην οποία θα βρισκόταν εάν δεν είχε συμβεί η παραβίαση. Πρακτικά αυτό σημαίνει δίκαιη ικανοποίηση, αποζημίωση, πλήρη εκτέλεση εθνικής δικαστικής απόφασης, επανάληψη της δικαστικής διαδικασίας.
- Η αποζημίωση από μόνη της δεν αποτελεί πραγματική θεραπεία
Η εργασία παρουσιάζει τη δίκαιη ικανοποίηση του άρθρου 41 ΕΣΔΑ ως επικουρικό μέτρο σε σχέση με την αποκατάσταση της προηγούμενης κατάστασης. Επομένως, η χρηματική αποζημίωση δεν εξαντλεί κατ’ ανάγκη την υποχρέωση συμμόρφωσης. Η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια εκ των υστέρων χρηματική αποτίμηση της παραβίασης.
- Η επανάληψη της δικαστικής διαδικασίας ως ουσιαστική αποκατάσταση
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στο reopening, δηλαδή στην επανάληψη της εθνικής δικαστικής διαδικασίας. Είναι ένα ιδιαίτερα αποτελεσματικό ατομικό μέτρο όταν η παραβίαση έχει συνδεθεί με την ίδια τη διαδικασία που οδήγησε στην καταδίκη. Αναφέρεται μάλιστα στη Σύσταση R(2000)2 της Επιτροπής Υπουργών, με την οποία τα κράτη ενθαρρύνονται να διαθέτουν μηχανισμούς επανεξέτασης σε κατάλληλες περιπτώσεις. Στην Ελλάδα η σχετική δυνατότητα ενσωματώθηκε στο άρθρο 525 ΚΠΔ, ώστε υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις να είναι δυνατή η επανάληψη διαδικασίας μετά από διαπίστωση παραβίασης από το ΕΔΔΑ.
- Ιδιαίτερα σημαντική η διάκριση «εκτέλεσης» και «συμμόρφωσης»
Εδώ αναπτύσσεται μια ενδιαφέρουσα διάκριση:
Εκτέλεση: αφορά πρωτίστως τις συνέπειες της συγκεκριμένης απόφασης για το κράτος που ήταν διάδικο.
Συμμόρφωση: έχει ευρύτερη διάσταση και συνδέεται με την κατευθυντήρια ή ερμηνευτική σημασία της νομολογίας του ΕΔΔΑ, ώστε και άλλα κράτη να λαμβάνουν υπόψη τις αρχές που διαμορφώνει το Δικαστήριο και να αποφεύγουν αντίστοιχες παραβιάσεις.
- Καθοριστικός ο ρόλος των εθνικών δικαστών
Το ζητούμενο δεν πρέπει να είναι μόνο να διορθώνεται εκ των υστέρων μία παραβίαση μετά την προσφυγή στο Στρασβούργο. Οι εθνικοί δικαστές πρέπει να εμβαθύνουν στη συνεχώς εξελισσόμενη νομολογία του ΕΔΔΑ και να τη λαμβάνουν υπόψη πριν δημιουργηθεί η παραβίαση. Με άλλα λόγια, το ιδανικό σύστημα προστασίας δεν είναι εκείνο που απλώς προσφέρει καλύτερους μηχανισμούς αποκατάστασης, αλλά εκείνο που συμβάλλει στην πρόληψη της παραβίασης.
- Ειδικό κεφάλαιο: καθυστέρηση στην απονομή της δικαιοσύνης
Μεγάλο μέρος της εργασίας εξετάζει το δικαίωμα εκδίκασης μιας υπόθεσης εντός εύλογου χρόνου κατά το άρθρο 6 ΕΣΔΑ. Η εύλογη διάρκεια δεν προσδιορίζεται μηχανικά μόνο από τον αριθμό των ετών. Σύμφωνα με την παρουσίαση της νομολογίας του ΕΔΔΑ στην εργασία συνεκτιμώνται κυρίως η πολυπλοκότητα της υπόθεσης, η συμπεριφορά των κρατικών αρχών, η συμπεριφορά του προσφεύγοντος, το διακύβευμα της υπόθεσης για τον προσφεύγοντα.
Αναφέρεται ρητά ότι οι υποθέσεις που έχουν ως αντικείμενο οικογενειακές διαφορές θεωρούνται ιδιαίτερης σημασίας και χρήζουν όσο το δυνατόν ταχύτερης εκδίκασης, μαζί με άλλες κατηγορίες υποθέσεων αυξημένης σημασίας.
- Συνολική αποτίμηση μελέτης
- Η απόφαση του ΕΔΔΑ δεν αποτελεί το τέλος της υπόθεσης. Η αποτελεσματική προστασία προϋποθέτει πραγματική συμμόρφωση του κράτους.
- Στόχος είναι, όσο είναι δυνατόν, η αποκατάσταση της κατάστασης που θα υπήρχε χωρίς την παραβίαση.
- Η καταβολή αποζημίωσης δεν αποτελεί πάντοτε επαρκή θεραπεία. Μπορεί να απαιτούνται ατομικά και γενικά μέτρα.
- Η συμμόρφωση μπορεί να απαιτεί αλλαγή του νόμου ή της δικαστικής πρακτικής.
- Σε κατάλληλες ποινικές υποθέσεις η επανάληψη της διαδικασίας μπορεί να αποτελέσει ουσιαστικό μέσο αποκατάστασης.
- Η υπερβολική διάρκεια μιας δίκης αποτελεί αυτοτελές πρόβλημα προστασίας δικαιωμάτων. Η Ελλάδα χρειάστηκε να θεσπίσει ειδικούς μηχανισμούς αντιμετώπισης μετά και από σχετικές αποφάσεις του ΕΔΔΑ.
- Οι εθνικοί δικαστές πρέπει να ενσωματώνουν τη νομολογία του ΕΔΔΑ κατά την εκδίκαση των υποθέσεων, αντί η Πολιτεία να αναζητεί θεραπεία μόνο μετά την καταδίκη της.
Στο σύνδεσμο το πλήρες κείμενο της εργασίας:
