Στην υπόθεση Τσουρλάκης κατά Ελλάδας, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η άρνηση των ελληνικών αρχών να χορηγήσουν σε πατέρα πρόσβαση σε έκθεση κοινωνικής έρευνας σχετικά με τις συνθήκες διαβίωσης του παιδιού του παραβίασε το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ. Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι οι πληροφορίες της έκθεσης ήταν κρίσιμες για τον πατέρα και τη σχέση του με τον γιο του και ότι οι αρχές οφείλουν να παρέχουν πραγματική και προσβάσιμη διαδικασία πρόσβασης στις σχετικές πληροφορίες. Έκρινε επίσης ότι η άρνηση γνωστοποίησης πληροφοριών που αφορούν άμεσα τον ενδιαφερόμενο πρέπει να στηρίζεται σε επιτακτικούς λόγους. Η ουσιαστικά αναιτιολόγητη άρνηση των ελληνικών αρχών οδήγησε σε ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του δικαιώματος σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: Τσουρλάκης κατά Ελλάδας (Tsourlakis v. Greece)
Προσφυγή: αριθ. 50796/07
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Πρώτο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 15 Οκτωβρίου 2009
Κρίσιμη διάταξη: άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8
Δίκαιη ικανοποίηση: 5.000 ευρώ για ηθική βλάβη.
- Ιστορικό της οικογενειακής διαφοράς
Ο προσφεύγων είχε αποκτήσει έναν γιο το 1989. Μετά το διαζύγιο των γονέων τον Αύγουστο του 2000 ακολούθησε δικαστική αντιδικία σχετικά με την επιμέλεια του παιδιού. Αρχικά, το Πρωτοδικείο Αθηνών ανέθεσε προσωρινά και στη συνέχεια, με απόφαση της 21ης Νοεμβρίου 2001, αποκλειστικά την επιμέλεια στη μητέρα.
Κατά την εξέταση των εφέσεων, το Εφετείο Αθηνών θεώρησε αναγκαίο να πραγματοποιηθεί κοινωνική έρευνα για τις συνθήκες διαβίωσης του παιδιού, μέσω της Εταιρίας Προστασίας Ανηλίκων Αθηνών. Προβλεπόταν επίσης η αυτοπρόσωπη εμφάνιση των γονέων και του παιδιού, το οποίο ήταν τότε περίπου 15 ετών, όμως οι δύο γονείς δήλωσαν ότι δεν επιθυμούσαν να εμφανιστεί το παιδί ενώπιον του Εφετείου.
Στις 19 Μαΐου 2005, το Εφετείο ανέθεσε οριστικά την επιμέλεια στη μητέρα. Σημείωσε, μεταξύ άλλων, ότι η μητέρα επέτρεπε την επικοινωνία του παιδιού με τον πατέρα και ότι ο ίδιος επεδείκνυε μεγάλη στοργή προς τον γιο του, αλλά έκρινε ότι το συμφέρον του παιδιού επέβαλε να μην απομακρυνθεί από τη μητέρα.
- Το κρίσιμο ζήτημα: η κοινωνική έκθεση
Το ουσιαστικό ζήτημα που έφθασε τελικά ενώπιον του ΕΔΔΑ ήταν η πρόσβαση του πατέρα στην έκθεση της κοινωνικής έρευνας. Μετά την απόφαση του Εφετείου, ο πατέρας επιχείρησε να λάβει αντίγραφο της έκθεσης. Διαπιστώθηκε όμως ότι αυτή δεν βρισκόταν στον φάκελο του Εφετείου. Στη συνέχεια ζήτησε την έκθεση απευθείας από την Εταιρία Προστασίας Ανηλίκων. Η Εταιρία αρνήθηκε, ισχυριζόμενη ότι η έκθεση ήταν απόρρητη και είχε συνταχθεί αποκλειστικά για το Εφετείο.
Ο Συνήγορος του Πολίτη, ωστόσο, ερμήνευσε διαφορετικά τις σχετικές διατάξεις. Επισήμανε ότι το συγκεκριμένο απόρρητο αφορούσε αντίστοιχες εκθέσεις στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών και ενημέρωσε τον πατέρα ότι θα μπορούσε να ζητηθεί αντίγραφο μέσω του αρμόδιου εισαγγελέα. Ο πατέρας ακολούθησε αυτή τη διαδικασία. Ο εισαγγελέας όμως απέρριψε το αίτημά του, με την αιτιολογία ότι επρόκειτο για προσωπικά δεδομένα ανηλίκου και ότι ο πατέρας δεν είχε έννομο συμφέρον να λάβει γνώση τους. Η αιτιολογία περιορίστηκε σε δύο χειρόγραφες φράσεις πάνω στην αίτηση.
- Τι έκρινε το ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ διαχώρισε δύο ζητήματα (α) τη χρήση της κοινωνικής έκθεσης κατά την ίδια τη δίκη για την επιμέλεια, και (β) την άρνηση πρόσβασης του πατέρα στην έκθεση μετά την ολοκλήρωση της δικαστικής διαδικασίας. Ως προς το δεύτερο, το Δικαστήριο έκρινε ότι η έκθεση συνδεόταν με το δικαίωμα του προσφεύγοντος για πραγματική πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικές με την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή του, κατά την έννοια του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε ότι από το άρθρο 8 προκύπτουν και θετικές υποχρεώσεις του κράτους. Ειδικότερα, οι αρχές οφείλουν να παρέχουν στον ενδιαφερόμενο μια «πραγματική και προσβάσιμη διαδικασία» η οποία θα του επιτρέπει να αποκτήσει πρόσβαση στο «σύνολο των σχετικών και ενδεδειγμένων πληροφοριών».
- Γιατί η κοινωνική έκθεση ήταν τόσο σημαντική
Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι οι πληροφορίες της έκθεσης ήταν κρίσιμες για τον πατέρα και τη σχέση του με τον γιο του. Μάλιστα, έκανε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα παρατήρηση: η κοινοποίηση της έκθεσης θα μπορούσε να επιτρέψει στον πατέρα να πληροφορηθεί τυχόν αρνητικά στοιχεία που περιλαμβάνονταν σε αυτή και τα οποία ενδεχομένως είχαν επηρεάσει τους δικαστές, ώστε να μπορέσει να τα λάβει υπόψη του στο μέλλον και να βελτιώσει τη σχέση του με το παιδί του.
Το Δικαστήριο έλαβε επίσης υπόψη ότι ο πατέρας είχε συμμετάσχει στη διαδικασία σύνταξης της έκθεσης. Επομένως, ήταν θεμιτό να μπορεί να γνωρίζει πώς οι πληροφορίες που είχε παράσχει αναλύθηκαν και αξιολογήθηκαν από την Εταιρία Προστασίας Ανηλίκων.
- Η υποχρέωση ειδικής αιτιολόγησης όταν αποκλείεται η πρόσβαση
Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι οι αρχές είχαν ουσιαστικά αρνηθεί τη δημοσιοποίηση της έκθεσης χωρίς επαρκή αιτιολογία. Έθεσε μάλιστα μια σημαντική αρχή. Όταν μια έκθεση περιλαμβάνει προσωπικές πληροφορίες που αφορούν άμεσα τον ενδιαφερόμενο, εναπόκειται στις αρχές να αποδείξουν ότι υπάρχουν επιτακτικοί λόγοι που δικαιολογούν τη μη γνωστοποίησή της. Στην υπόθεση του πατέρα, ούτε οι αρμόδιες ελληνικές αρχές ούτε η Κυβέρνηση προέβαλαν τέτοιους επιτακτικούς λόγους. Το ΕΔΔΑ κατέληξε συνεπώς ότι η ουσιαστικά αναιτιολόγητη άρνηση πρόσβασης στην έκθεση συνιστούσε παραγνώριση της θετικής υποχρέωσης του κράτους να εξασφαλίσει τον πραγματικό σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του προσφεύγοντος. Διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
- Τι έγινε με το άρθρο 6 για τη δίκαιη δίκη
Ο πατέρας είχε επίσης υποστηρίξει ότι η αδυναμία πρόσβασης στην έκθεση παραβίασε το δικαίωμά του σε δίκαιη δίκη. Το ΕΔΔΑ όμως δεν εξέτασε επί της ουσίας αυτή την αιτίαση. Διαπίστωσε ότι ο προσφεύγων δεν είχε προβάλει ενώπιον του Εφετείου παράπονο για την έλλειψη πρόσβασης στην έκθεση ούτε είχε προσφύγει στον Άρειο Πάγο. Ως εκ τούτου, η αιτίαση του άρθρου 6 απορρίφθηκε λόγω μη εξάντλησης των εθνικών ενδίκων μέσων.
- Βασικά σημεία νομολογιακής καθοδήγησης
- Η οικογενειακή ζωή έχει και διαδικαστική διάσταση. – Η προστασία του άρθρου 8 μπορεί να αφορά την πραγματική πρόσβαση σε πληροφορίες που συνδέονται άμεσα με τη σχέση γονέα-παιδιού.
- Οι κοινωνικές εκθέσεις δεν είναι αδιάφορα διοικητικά έγγραφα. – Όταν περιέχουν πληροφορίες κρίσιμες για τον γονέα και τη σχέση του με το παιδί, εμπίπτουν στο πεδίο προστασίας της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής.
- Πρέπει να υπάρχει πραγματική και προσβάσιμη διαδικασία πρόσβασης στις σχετικές πληροφορίες.
- Η άρνηση πρόσβασης απαιτεί ουσιαστική αιτιολόγηση. – Οι αρχές πρέπει να αποδείξουν ότι συντρέχουν επιτακτικοί λόγοι για τη μη γνωστοποίηση πληροφοριών που αφορούν άμεσα τον ενδιαφερόμενο.
- Η γνώση του περιεχομένου μιας κοινωνικής έκθεσης μπορεί να υπηρετεί την ίδια τη σχέση γονέα-παιδιού. – Το ΕΔΔΑ δέχθηκε ότι η ενημέρωση για τυχόν αρνητικά στοιχεία θα μπορούσε να βοηθήσει τον πατέρα να τα λάβει υπόψη ώστε να βελτιώσει μελλοντικά τη σχέση του με τον γιο του.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
CASE OF TSOURLAKIS v. GREECE – [Greek Translation] by Official Translation Center