Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου καταδίκασε ομόφωνα την Ελλάδα στην υπόθεση Paparrigopoulos κατά Ελλάδας, κρίνοντας ότι το τότε νομοθετικό πλαίσιο οδηγούσε σε δυσμενή διάκριση σε βάρος άγαμου πατέρα ως προς την άσκηση της γονικής μέριμνας. Το ΕΔΔΑ υπογράμμισε ότι οι αποφάσεις για τη γονική μέριμνα πρέπει να βασίζονται στο συμφέρον του παιδιού και, σε περίπτωση σύγκρουσης των γονέων, να υπόκεινται σε δικαστικό έλεγχο. Διαπίστωσε επίσης παραβίαση του άρθρου 8 λόγω της υπερβολικής διάρκειας της διαδικασίας, η οποία έφθασε τα εννέα έτη και τέσσερις μήνες.
- Ταυτότητα της απόφασης
Paparrigopoulos v. Greece, προσφυγή αρ. 61657/16, απόφαση της 30.6.2022, Τμήμα I του ΕΔΔΑ. Το Δικαστήριο εξέτασε την υπόθεση κυρίως υπό το άρθρο 14 της ΕΣΔΑ, σε συνδυασμό με το άρθρο 8, καθώς και αυτοτελώς υπό το άρθρο 8.
- Πραγματικά περιστατικά
Το 2007 η Ε.Κ. άσκησε αγωγή αναγνώρισης πατρότητας, υποστηρίζοντας ότι ο προσφεύγων ήταν ο πατέρας της κόρης της, Α.Κ., η οποία είχε γεννηθεί το 2002. Το 2008, εξέταση DNA που είχε διαταχθεί από το Πρωτοδικείο επιβεβαίωσε την πατρότητα του προσφεύγοντος. Ο πατέρας επιχείρησε στη συνέχεια να προβεί σε εκούσια αναγνώριση του παιδιού και κάλεσε επίσημα τη μητέρα να παρουσιαστεί ενώπιον συμβολαιογράφου. Η μητέρα δεν προσήλθε. Τα ελληνικά δικαστήρια απέρριψαν το αίτημά του για εκούσια αναγνώριση ενώπιον συμβολαιογράφου. Το 2016 ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι, όσο η μητέρα ήταν εν ζωή και είχε δικαιοπρακτική ικανότητα, εφόσον αυτή δεν συναινούσε, η δυνατότητα που απέμενε στον πατέρα ήταν η δικαστική αναγνώριση της πατρότητας.
- Το κρίσιμο ζήτημα της γονικής μέριμνας
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ότι το τότε ελληνικό δίκαιο υπέβαλλε τον άγαμο πατέρα παιδιού γεννημένου εκτός γάμου σε διαφορετική μεταχείριση σε σχέση με τη μητέρα του παιδιού, τον έγγαμο πατέρα, τον διαζευγμένο πατέρα. Ιδιαίτερη σημασία είχε το τότε άρθρο 1515 ΑΚ.
Σε περίπτωση δικαστικού καθορισμού της πατρότητας, απαιτούνταν συμφωνία των γονέων προκειμένου ο άγαμος πατέρας να ασκήσει γονική μέριμνα. Οι δυνατότητες παρέμβασης του δικαστηρίου ήταν περιορισμένες από το τότε νομοθετικό πλαίσιο.
- Το σημαντικότερο σημείο της απόφασης
Το συμφέρον του παιδιού πρέπει να μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο πραγματικής δικαστικής κρίσης και δεν δικαιολογείται ο αυτόματος αποκλεισμός ενός γονέα από την άσκηση της γονικής μέριμνας λόγω του οικογενειακού καθεστώτος.
Στην υπόθεση, παρότι η πατρότητα είχε επιβεβαιωθεί με εξέταση DNA και ο προσφεύγων είχε επιδιώξει την αναγνώρισή της, το τότε εθνικό δίκαιο δεν του επέτρεπε να ασκήσει γονική μέριμνα ακόμη και εάν αυτό μπορούσε να ανταποκρίνεται στο συμφέρον του παιδιού. Επιπλέον, δεν υπήρχε δυνατότητα να εξασφαλίσει δικαστική απόφαση που να υπερβαίνει την άρνηση της μητέρας να συναινέσει στην κοινή γονική μέριμνα υπό τις περιστάσεις της υπόθεσης.
- Η θέση του ΕΔΔΑ για τη διαφορετική μεταχείριση πατέρα και μητέρας
Η ελληνική κυβέρνηση επικαλέστηκε τη διαφορετική φύση της σχέσης μητέρας-παιδιού από εκείνη της σχέσης πατέρα-παιδιού. Το ΕΔΔΑ δεν πείστηκε από το επιχείρημα αυτό ως δικαιολογία για τον αυτόματο αποκλεισμό του συγκεκριμένου πατέρα από την άσκηση της γονικής μέριμνας. Αναγνώρισε ότι τέτοιες διαφορές μπορεί να υπάρχουν σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά έκρινε ότι δεν μπορούσαν στην προκειμένη περίπτωση να χρησιμοποιηθούν για να στερήσουν αυτομάτως από τον προσφεύγοντα τη δυνατότητα άσκησης γονικής μέριμνας.
- Η αρχή που αναδεικνύεται για το συμφέρον του παιδιού
Το ΕΔΔΑ επανέλαβε προηγούμενη θέση του ότι, στην πλειονότητα των κρατών-μελών, το σημείο εκκίνησης είναι ότι οι αποφάσεις σχετικά με τη γονική μέριμνα. Πρέπει να βασίζονται στο συμφέρον του παιδιού και, όταν υπάρχει σύγκρουση μεταξύ των γονέων, πρέπει να μπορούν να υποβάλλονται στον έλεγχο των εθνικών δικαστηρίων. Η κρίση του δικαστηρίου πρέπει να επικεντρώνεται στο συμφέρον του συγκεκριμένου παιδιού και να υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο όταν οι γονείς διαφωνούν.
- Η σημασία της αλλαγής του άρθρου 1515 ΑΚ το 2021
Το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι το άρθρο 1515 ΑΚ τροποποιήθηκε το 2021. Μετά την τροποποίηση, το ελληνικό δικαστήριο μπορούσε, κατόπιν αίτησης του πατέρα παιδιού γεννημένου εκτός γάμου, να του επιτρέψει την άσκηση γονικής μέριμνας όταν αυτό απαιτούσε το συμφέρον του παιδιού. Συνεπώς, σύμφωνα με την περίληψη του ΕΔΔΑ, η γονική μέριμνα δεν απονεμόταν πλέον αυτομάτως αποκλειστικά στη μητέρα.
- Παραβίαση του άρθρου 14 σε συνδυασμό με το άρθρο 8
Η ελληνική κυβέρνηση, κατά το ΕΔΔΑ, δεν αιτιολόγησε επαρκώς γιατί ήταν αναγκαία η διαφορετική μεταχείριση μεταξύ πατέρων και μητέρων παιδιών εκτός γάμου, καθώς και μεταξύ πατέρων παιδιών εντός και εκτός γάμου. Το Δικαστήριο κατέληξε ότι δεν υπήρχε εύλογη σχέση αναλογικότητας μεταξύ του αποκλεισμού του προσφεύγοντος από την άσκηση της γονικής μέριμνας και του επιδιωκόμενου σκοπού της προστασίας του συμφέροντος των παιδιών που είχαν γεννηθεί εκτός γάμου. Παραβίαση του άρθρου 14 σε συνδυασμό με το άρθρο 8, ομόφωνα.
- Ξεχωριστή παραβίαση του άρθρου 8 λόγω καθυστέρησης
Η διαδικασία διήρκεσε εννέα έτη και τέσσερις μήνες και πέρασε από τρεις βαθμούς δικαιοδοσίας. Το ΕΔΔΑ τόνισε την θετική υποχρέωση των αρχών να επιδεικνύουν εξαιρετική επιμέλεια σε τέτοιου είδους υποθέσεις και έκρινε ότι η συγκεκριμένη χρονική διάρκεια δεν μπορούσε να θεωρηθεί εύλογη.Παραβίαση και του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ, ομόφωνα.
- Αποζημίωση
Κατ’ εφαρμογή του άρθρου 41 της ΕΣΔΑ, το ΕΔΔΑ επιδίκασε στον προσφεύγοντα 9.800 ευρώ για ηθική βλάβη.
Συμπερασματικά:
Μη διάκριση μεταξύ γονέων: δεν δικαιολογείται αυτόματος αποκλεισμός του άγαμου πατέρα από τη γονική μέριμνα λόγω του οικογενειακού του καθεστώτος.
Βέλτιστο συμφέρον του παιδιού: οι αποφάσεις για τη γονική μέριμνα πρέπει να έχουν ως σημείο αναφοράς το συμφέρον του παιδιού.
Δικαστικός έλεγχος: όταν οι γονείς συγκρούονται, πρέπει να υπάρχει δυνατότητα ελέγχου της γονικής μέριμνας από τα εθνικά δικαστήρια.
Ταχύτητα οικογενειακής δικαιοσύνης: σε τέτοιες υποθέσεις απαιτείται εξαιρετική επιμέλεια από τις αρχές. Τα 9 έτη και 4 μήνες κρίθηκαν υπερβολικά.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της απόφασης:
