- Ταυτότητα της απόφασης
Υπόθεση: Κοσμοπούλου κατά Ελλάδας
Προσφυγή: 60457/00
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Α΄ Τμήμα
Απόφαση: 5 Φεβρουαρίου 2004
Κατέστη οριστική: 5 Μαΐου 2004
Κρίσιμη διάταξη: άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής.
Αποτέλεσμα: ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8.
- Ιστορικό
Η προσφεύγουσα είχε αποκτήσει μία κόρη το 1988. Μετά τη διάσπαση της έγγαμης συμβίωσης το 1996, το παιδί παρέμεινε με τον πατέρα. Με αποφάσεις των ελληνικών δικαστηρίων η επιμέλεια ανατέθηκε στον πατέρα, ενώ παράλληλα ρυθμίστηκε το δικαίωμα επικοινωνίας της μητέρας με το παιδί. Το ουσιαστικό πρόβλημα ήταν ότι, μολονότι υπήρχαν δικαστικές αποφάσεις για επικοινωνία, η μητέρα δεν κατάφερε να δημιουργήσει τακτική επαφή με την κόρη της. Το 1997 μάλιστα τα ελληνικά δικαστήρια ανέστειλαν προσωρινά δύο φορές το δικαίωμα επικοινωνίας της, χωρίς να έχουν προηγουμένως ακούσει τις θέσεις της.
- Ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο της υπόθεσης
Η απόφαση του Πρωτοδικείου της 11ης Δεκεμβρίου 1997 είχε κρίνει ότι ήταν απαραίτητο το παιδί να έχει επαφή με τη μητέρα του και ότι ο πατέρας είχε υποχρέωση να διευκολύνει αυτή την επικοινωνία. Το ίδιο δικαστήριο απέδωσε την απροθυμία του παιδιού να δει τη μητέρα του στη συμπεριφορά του πατέρα, ο οποίος είχε εμπλέξει το παιδί στις μεταξύ των γονέων διαφορές.
Αργότερα, ψυχίατρος του Ψυχιατρικού Τμήματος του Νοσοκομείου Παίδων Αθηνών, αφού εξέτασε και τους δύο γονείς και το παιδί, ανέφερε ότι για την αντιμετώπιση των ψυχολογικών προβλημάτων του παιδιού ήταν απαραίτητη η επανένωση με τη μητέρα του και η τακτική επικοινωνία μαζί της. Πρότεινε επίσης συγκεκριμένα υποστηρικτικά μέτρα, μεταξύ των οποίων ψυχολογική αξιολόγηση των γονέων και ατομική ψυχοθεραπεία του παιδιού. Παρά την έκθεση αυτή, ο εισαγγελέας δεν προχώρησε σε περαιτέρω ενέργειες.
- Η βασική αρχή που θέτει το ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι η αμοιβαία απόλαυση της συντροφιάς γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της οικογενειακής ζωής, ακόμη και όταν η σχέση μεταξύ των γονέων έχει διαρραγεί. Το άρθρο 8 περιλαμβάνει δικαίωμα των γονέων να λαμβάνονται μέτρα με σκοπό την επανένωσή τους με τα παιδιά τους και αντίστοιχη υποχρέωση των εθνικών αρχών να λαμβάνουν τέτοια μέτρα. Η αρχή αυτή εφαρμόζεται και στις διαφορές μεταξύ γονέων σχετικά με την επικοινωνία και τη διαμονή των παιδιών. Άρα η υποχρέωση του κράτους δεν εξαντλείται στην έκδοση μιας δικαστικής απόφασης.
- Η υποχρέωση του κράτους δεν είναι απόλυτη
Το ΕΔΔΑ διευκρινίζει ταυτόχρονα ότι η υποχρέωση επανένωσης δεν είναι απόλυτη. Όταν ένα παιδί έχει ζήσει για κάποιο διάστημα με τον άλλο γονέα, η αποκατάσταση της σχέσης ενδέχεται να μην μπορεί να πραγματοποιηθεί αμέσως και να χρειάζονται προπαρασκευαστικά μέτρα.
Οι αρχές πρέπει να καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για να διευκολύνουν τη συνεργασία, αλλά η χρήση εξαναγκασμού πρέπει να παραμένει περιορισμένη, με ιδιαίτερη συνεκτίμηση του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού και των δικών του δικαιωμάτων. Η απόφαση δεν λέει ότι το παιδί πρέπει να εξαναγκάζεται σε επικοινωνία. Λέει ότι οι αρχές πρέπει να ενεργούν αποτελεσματικά και να αναζητούν την κατάλληλη ισορροπία.
- Τι ακριβώς εξέτασε το ΕΔΔΑ
Το κεντρικό ερώτημα που έθεσε το Δικαστήριο ήταν αν οι ελληνικές αρχές είχαν λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε να μπορέσει η μητέρα να διατηρήσει και να αναπτύξει οικογενειακή ζωή με την κόρη της μετά τον χωρισμό. Το ΕΔΔΑ στάθηκε ιδιαίτερα σε τρία ζητήματα.
α. Η ψυχιατρική έκθεση δεν οδήγησε σε περαιτέρω δράση – Το Δικαστήριο χαρακτήρισε αξιοσημείωτο το γεγονός ότι οι αρμόδιες αρχές δεν προχώρησαν σε περαιτέρω ενέργειες, παρότι η ψυχίατρος που είχε εξετάσει γονείς και παιδί είχε διαπιστώσει ψυχολογικά προβλήματα και είχε συστήσει τακτική επαφή με τη μητέρα.
β. Αναστολή επικοινωνίας χωρίς προηγούμενη ακρόαση – Δύο αποφάσεις του 1997 ανέστειλαν προσωρινά την επικοινωνία χωρίς προηγουμένως να ακουστεί η μητέρα. Αυτό συνέβη, κατά το ΕΔΔΑ, σε ιδιαίτερα κρίσιμη χρονική στιγμή για την επανένωση του εννιάμισι ετών παιδιού με τη μητέρα και την αποκατάσταση τακτικής επαφής.
γ. Καθυστερημένη πρόσβαση σε κρίσιμη έκθεση – Η ψυχιατρική έκθεση της 25ης Ιουνίου 1998 δόθηκε στη μητέρα μόλις στις 22 Φεβρουαρίου 2002, περίπου τριάμισι χρόνια αργότερα.
Το ΕΔΔΑ τονίζει ότι είναι υψίστης σημασίας οι γονείς να μπορούν να προβάλλουν όλα τα επιχειρήματα υπέρ της επικοινωνίας με το παιδί, να έχουν πρόσβαση στις σχετικές πληροφορίες που βρίσκονται στη διάθεση των εθνικών δικαστηρίων.
- Η κρίση του ΕΔΔΑ
Το Δικαστήριο έκρινε ότι η μητέρα δεν είχε συμμετάσχει στη διαδικασία λήψης αποφάσεων στον βαθμό που απαιτούνταν για την επαρκή προστασία των συμφερόντων της και δεν διέθετε τις κατάλληλες διαδικαστικές εγγυήσεις ώστε να αμφισβητήσει αποτελεσματικά την αναστολή της επικοινωνίας. Κατέληξε επίσης ότι η διαδικαστική προσέγγιση των ελληνικών δικαστηρίων δεν ήταν, υπό όλες τις περιστάσεις, εύλογη ούτε τους παρείχε επαρκές υλικό ώστε να λάβουν τεκμηριωμένη απόφαση για την επικοινωνία μητέρας και παιδιού. – Παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
- Αποζημίωση
Το ΕΔΔΑ επιδίκασε 10.000 ευρώ για ηθική βλάβη, 6.000 ευρώ για έξοδα και δαπάνες. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η προσφεύγουσα είχε υποστεί αισθήματα απογοήτευσης, αβεβαιότητας και άγχους που δεν μπορούσαν να αποκατασταθούν μόνο με τη διαπίστωση της παραβίασης.
Συμπερασματικά
Το δικαίωμα επικοινωνίας γονέα και παιδιού δεν αρκεί να αναγνωρίζεται τυπικά. Το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ δημιουργεί θετικές υποχρεώσεις για το κράτος να λαμβάνει κατάλληλα μέτρα για τη διατήρηση και ανάπτυξη της οικογενειακής σχέσης, με γνώμονα το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού και με ουσιαστικές διαδικαστικές εγγυήσεις για τους γονείς.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της απόφασης:
