Η ύπαρξη μιας δικαστικής απόφασης για επιμέλεια ή επικοινωνία δεν αρκεί. Το κράτος έχει θετική υποχρέωση να λαμβάνει έγκαιρα και αποτελεσματικά μέτρα για την προστασία της σχέσης γονέα και παιδιού. Η καθυστέρηση μπορεί να καταστήσει την αποξένωση τετελεσμένο γεγονός, ενώ η άρνηση του παιδιού δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αυτομάτως ως ανεπιφύλακτο «βέτο», ιδίως όταν υπάρχουν στοιχεία ότι έχει επηρεαστεί από τη συμπεριφορά του άλλου γονέα.
- Βασικά στοιχεία της απόφασης
Υπόθεση: Zavridou v. Cyprus
Αριθμός προσφυγής: 14680/22
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Τρίτο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 8 Οκτωβρίου 2024
Κατέστη οριστική: 8 Ιανουαρίου 2025
Διάταξη: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: Ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8
Ικανοποίηση: 12.000 ευρώ για ηθική βλάβη.
- Αντικείμενο της υπόθεσης
Η υπόθεση αφορούσε την αποτυχία των κυπριακών αρχών να εξασφαλίσουν στην προσφεύγουσα την πραγματική άσκηση των δικαιωμάτων επιμέλειας που της είχαν αναγνωριστεί δικαστικά και να εκτελέσουν τις σχετικές αποφάσεις του Οικογενειακού Δικαστηρίου. Η προσφεύγουσα είχε δύο παιδιά, γεννημένα το 2010 και το 2012. Οι γονείς χώρισαν το 2018. Παρά τις δικαστικές αποφάσεις που προέβλεπαν επιστροφή και διαμονή των παιδιών με τη μητέρα, ο πατέρας δεν συμμορφωνόταν και η επαφή της μητέρας με τα παιδιά περιορίστηκε σταδιακά, μέχρι που τον Μάρτιο του 2019 ουσιαστικά σταμάτησε.
- Η διαπίστωση της αποξένωσης
Ήδη στις 14 Ιουνίου 2019, οι Υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας είχαν καταλήξει, σύμφωνα με την απόφαση, ότι ο πατέρας είχε αποξενώσει τα παιδιά από τη μητέρα τους. Εισηγήθηκαν άμεση αποκατάσταση της επικοινωνίας μητέρας και παιδιών, πραγματοποίηση της επικοινωνίας χωρίς την παρουσία του πατέρα, λήψη μέτρων ώστε να αποφευχθεί περαιτέρω ψυχολογική επιβάρυνση των παιδιών. Τον Σεπτέμβριο του 2019 οι κοινωνικές υπηρεσίες πρότειναν να ανατεθούν η επιμέλεια και η φροντίδα των παιδιών στη μητέρα και να μειωθεί σταδιακά η επικοινωνία με τον πατέρα, ώστε να δοθεί χρόνος για την αποκατάσταση της σχέσης μητέρας και παιδιών με τη βοήθεια ειδικών.
- Οι δικαστικές αποφάσεις δεν εκτελούνταν
Στις 25 Οκτωβρίου 2019, το Οικογενειακό Δικαστήριο ανέθεσε στη μητέρα την επιμέλεια και φροντίδα των παιδιών και όρισε ότι αυτά θα διέμεναν μαζί της. Όμως η απόφαση ουσιαστικά παρέμενε ανεκτέλεστη. Στις 5 Ιουνίου 2020, το Οικογενειακό Δικαστήριο διέταξε εκ νέου τον πατέρα να παραδώσει τα παιδιά στη μητέρα εντός τεσσάρων ημερών, προειδοποιώντας ότι η μη συμμόρφωση μπορούσε να οδηγήσει σε φυλάκισή του. Και αυτή η προσπάθεια απέτυχε.
- Καθοριστική διαπίστωση των κυπριακών δικαστηρίων
Στις 26 Φεβρουαρίου 2021, το Οικογενειακό Δικαστήριο έκρινε τον πατέρα ένοχο για μη συμμόρφωση με δικαστική απόφαση. Το δικαστήριο διαπίστωσε ότι η άρνηση των παιδιών να ζήσουν με τη μητέρα τους ήταν αποτέλεσμα της«μεθοδικής, συστηματικής, σκόπιμης και εκ προθέσεως καθοδήγησης» του πατέρα, ο οποίος είχε επιτύχει την αποξένωσή τους από εκείνη και είχε μεταθέσει στα ίδια τα παιδιά την ευθύνη για τη μη εκτέλεση της απόφασης. Στις 11 Μαρτίου 2021 καταδικάστηκε σε φυλάκιση 45 ημερών.
- Η αντίθεση των παιδιών δεν αποτέλεσε «βέτο»
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της απόφασης για θέματα επιμέλειας και επικοινωνίας είναι η προσέγγιση του ΕΔΔΑ ως προς τη βούληση των παιδιών. Το Δικαστήριο επανέλαβε ότι οι απόψεις των παιδιών πρέπει ασφαλώς να λαμβάνονται υπόψη. Δεν είναι όμως κατ’ ανάγκη αμετάβλητες και δεν αρκούν από μόνες τους για να υπερισχύσουν του συμφέροντος ενός γονέα να έχει τακτική επαφή με το παιδί του. Κατά το ΕΔΔΑ, το δικαίωμα του παιδιού να εκφράζει τη γνώμη του δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως ανεπιφύλακτο δικαίωμα βέτο, χωρίς εξέταση των λοιπών παραγόντων και του πραγματικού συμφέροντος του παιδιού.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στην υπόθεση, επειδή τα εθνικά δικαστήρια είχαν διαπιστώσει ότι η αντίδραση των παιδιών απέναντι στη μητέρα τους είχε επηρεαστεί σημαντικά από τη συμπεριφορά του πατέρα.
- Ο χρόνος στις οικογενειακές διαφορές είναι καθοριστικός
Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε μία βασική αρχή της νομολογίας του: στις υποθέσεις που αφορούν τη σχέση γονέα και παιδιού απαιτείται εξαιρετική επιμέλεια, επειδή η πάροδος του χρόνου μπορεί να οδηγήσει σε de facto επίλυση της υπόθεσης.
Στην υπόθεση αυτή, οι αρχές γνώριζαν ήδη από τον Ιούνιο του 2019 ότι είχε επέλθει αποξένωση. Παρ’ όλα αυτά, μεσολάβησαν σημαντικές καθυστερήσεις στην ουσιαστική παρέμβασή τους, ενώ η πρώτη συνάντηση της μητέρας με τα παιδιά μετά την ανάθεση της επιμέλειας πραγματοποιήθηκε σχεδόν πέντε μήνες αργότερα, στις 13 Μαρτίου 2020.
- Το βασικό σφάλμα των αρχών κατά το ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ δεν είπε ότι οι κυπριακές αρχές παρέμειναν εντελώς αδρανείς. Αναγνώρισε ότι πραγματοποιήθηκαν συναντήσεις, διεπιστημονικές συσκέψεις, προγράμματα επικοινωνίας και προσπάθειες υποστήριξης. Το πρόβλημα ήταν ότι οι αντιδράσεις τους είτε δεν ήταν έγκαιρες είτε εξαρτώνταν ουσιαστικά από την προθυμία συνεργασίας του πατέρα, παρόλο που εκείνος είχε επανειλημμένα αποδείξει ότι δεν προτίθετο να συνεργαστεί. Το ΕΔΔΑ τόνισε επίσης ότι η συστηματική παρεμπόδιση από τον πατέρα δεν απάλλασσε το κράτος από την ευθύνη να κάνει ό,τι βρισκόταν στη δύναμή του για να διευκολύνει την επανένωση.
- Κυρώσεις και καταναγκαστικά μέτρα
Το Δικαστήριο επανέλαβε μια ιδιαίτερα σημαντική αρχή. Μολονότι η χρήση καταναγκαστικών μέτρων απέναντι στα παιδιά πρέπει να είναι περιορισμένη, η επιβολή κυρώσεων δεν πρέπει να αποκλείεται όταν υπάρχει παράνομη συμπεριφορά του γονέα με τον οποίο διαμένουν τα παιδιά.
Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι οι κυπριακές αρχές όφειλαν να είχαν λάβει συγκεκριμένα και αποφασιστικά μέτρα σε προγενέστερο στάδιο, περιορίζοντας τόσο την παρέμβαση του πατέρα στις ενέργειες των αρχών όσο και την επιρροή του στα παιδιά, όταν η εκτέλεση των δικαστικών αποφάσεων ήταν ακόμη εφικτή.
- Η κατάληξη
Το ΕΔΔΑ κατέληξε ότι η προσφεύγουσα δεν έτυχε αποτελεσματικής προστασίας του δικαιώματός της στον σεβασμό της οικογενειακής ζωής. Διαπίστωσε, επομένως, παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ και επιδίκασε στη μητέρα 12.000 ευρώ για ηθική βλάβη, επισημαίνοντας ότι στερήθηκε ποιοτική επαφή με τα παιδιά της παρά τις εθνικές αποφάσεις που της ανέθεταν την επιμέλειά τους, με αποτέλεσμα τα δικαιώματα επιμέλειάς της να έχουν στην πράξη μεταβληθεί.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
