Το ΕΔΔΑ υπογραμμίζει ότι η διατήρηση των οικογενειακών δεσμών αποτελεί βασικό στοιχείο του συμφέροντος του παιδιού, ενώ η οριστική ρήξη τους απαιτεί ιδιαίτερα αυστηρό έλεγχο και επαρκή αιτιολόγηση.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: Y.C. v. the United Kingdom
Αριθμός προσφυγής: 4547/10
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Fourth Section
Ημερομηνία απόφασης: 13 Μαρτίου 2012
Κατέστη οριστική: 24 Σεπτεμβρίου 2012
Κρίσιμη διάταξη: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: Μη παραβίαση του άρθρου 8, με ψήφους 6 προς 1.
Υπήρξε μειοψηφούσα γνώμη του δικαστή De Gaetano.
- Αντικείμενο της υπόθεσης
Η προσφεύγουσα ήταν μητέρα του K., ο οποίος είχε γεννηθεί το 2001. Οι κοινωνικές υπηρεσίες είχαν εμπλακεί στην οικογένεια λόγω περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας και προβλημάτων που συνδέονταν με την κατανάλωση αλκοόλ των γονέων. Το παιδί απομακρύνθηκε από το οικογενειακό περιβάλλον και τοποθετήθηκε σε ανάδοχη φροντίδα.
Η μητέρα υποστήριξε τελικά ότι είχε χωρίσει από τον πατέρα και ζήτησε να αξιολογηθεί ως αυτοτελής φροντιστής του παιδιού, ώστε να εξεταστεί η δυνατότητα επιστροφής του K. σε αυτήν. Το πρωτοβάθμιο Family Proceedings Court θεωρούσε ότι έπρεπε να της δοθεί μια τελευταία ευκαιρία αξιολόγησης ως μόνης φροντίστριας. Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε στον ισχυρό δεσμό μητέρας και παιδιού και στο ενδεχόμενο το παιδί να μπορέσει να μεγαλώσει με τη βιολογική του μητέρα.
Ωστόσο, μετά από έφεση, το County Court ανέτρεψε αυτή την απόφαση και προχώρησε σε placement order με σκοπό την υιοθεσία, θεωρώντας ότι η περαιτέρω αξιολόγηση θα προκαλούσε καθυστέρηση και ότι υπήρχε πραγματικός κίνδυνος η μητέρα να επανασυνδεθεί με τον πατέρα.
- Η βασική καταγγελία ενώπιον του ΕΔΔΑ
Η μητέρα υποστήριξε ότι παραβιάστηκε το άρθρο 8 ΕΣΔΑ, για δύο κυρίως λόγους:
- επειδή τα εθνικά δικαστήρια αρνήθηκαν να πραγματοποιήσουν νέα αξιολόγησή της ως μοναδικής φροντίστριας του παιδιού, και
- επειδή κατά την έκδοση της απόφασης για placement order δεν ελήφθησαν υπόψη όλοι οι κρίσιμοι παράγοντες που αφορούσαν την ίδια και το παιδί.
Το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι τόσο η άρνηση νέας αξιολόγησης όσο και η απόφαση για placement order αποτελούσαν σοβαρή επέμβαση στο δικαίωμα της μητέρας στον σεβασμό της οικογενειακής ζωής.
- Η σημαντικότερη αρχή της απόφασης: διατήρηση των οικογενειακών δεσμών
Το ΕΔΔΑ διατυπώνει δύο παράλληλες αρχές για το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού:
(α) είναι προς το συμφέρον του παιδιού να διατηρούνται οι δεσμοί του με την οικογένειά του, εκτός των περιπτώσεων στις οποίες η οικογένεια έχει αποδειχθεί ιδιαιτέρως ακατάλληλη.
(β) είναι επίσης προς το συμφέρον του παιδιού να διασφαλίζεται η ανάπτυξή του σε ασφαλές και σταθερό περιβάλλον.
Από τον συνδυασμό αυτών των δύο αρχών το Δικαστήριο καταλήγει ότι οι οικογενειακοί δεσμοί μπορούν να διακοπούν μόνο σε πολύ εξαιρετικές περιστάσεις και πρέπει να καταβάλλεται κάθε προσπάθεια για τη διατήρηση των προσωπικών σχέσεων και, όπου ενδείκνυται, για την “ανοικοδόμηση” της οικογένειας.
- Δεν αρκεί ένα «καλύτερο» περιβάλλον για το παιδί
Το ΕΔΔΑ διευκρινίζει επίσης κάτι εξαιρετικά σημαντικό. Δεν αρκεί να αποδειχθεί ότι ένα παιδί θα μπορούσε να τοποθετηθεί σε ένα περιβάλλον περισσότερο ευνοϊκό για την ανατροφή του για να δικαιολογηθεί η διάρρηξη των οικογενειακών δεσμών. Από την άλλη πλευρά, το Δικαστήριο θέτει και το αντίθετο όριο: όταν η διατήρηση των οικογενειακών δεσμών βλάπτει την υγεία και την ανάπτυξη του παιδιού, ο γονέας δεν μπορεί να επικαλεστεί το άρθρο 8 προκειμένου να απαιτήσει τη συνέχιση αυτών των σχέσεων. Άρα η απόφαση δεν καθιερώνει απόλυτο δικαίωμα διατήρησης της οικογενειακής σχέσης. Επιβάλλει στάθμιση με επίκεντρο το συγκεκριμένο παιδί.
- Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού
Όταν πρόκειται για τοποθέτηση παιδιού προς υιοθεσία, η οποία συνεπάγεται μόνιμη διακοπή των οικογενειακών δεσμών, το ΕΔΔΑ επισημαίνει ότι το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού είναι πρωταρχικής σημασίας. Για τον προσδιορισμό του βέλτιστου συμφέροντος και της αναλογικότητας του μέτρου, το εθνικό δικαστήριο πρέπει να λαμβάνει υπόψη, μεταξύ άλλων την ηλικία του παιδιού, την ωριμότητά του, τις εξακριβωμένες επιθυμίες του, τις συνέπειες που θα έχει για το παιδί η αποκοπή του από τη βιολογική του οικογένεια, τις σχέσεις του με τους συγγενείς του. Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο ως γενική αρχή για κείμενα σχετικά με child-friendly justice, επειδή η βούληση του παιδιού εντάσσεται ρητά στη συνολική στάθμιση και δεν εξετάζεται αποκομμένα.
- Ιδιαίτερα αυστηρός έλεγχος όταν οδηγούμαστε σε υιοθεσία
Το ΕΔΔΑ κάνει μία ουσιώδη διάκριση. Αναγνωρίζει ότι τα κράτη διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης ως προς την ανάγκη αρχικής τοποθέτησης ενός παιδιού σε φροντίδα. Όμως απαιτείται αυστηρότερος έλεγχος για περαιτέρω περιορισμούς που επηρεάζουν τις σχέσεις γονέα και παιδιού. Ειδικά η έκδοση placement order με σκοπό την υιοθεσία πρέπει, κατά το Δικαστήριο, να υπόκειται στον στενότερο έλεγχο. Ο λόγος είναι ότι τέτοιες αποφάσεις μπορούν να καταστούν στην πράξη μη αναστρέψιμες.
- Η συμμετοχή των γονέων στη διαδικασία
Το ΕΔΔΑ δεν εξετάζει μόνο το τελικό αποτέλεσμα. Εξετάζει και το πώς ελήφθη η απόφαση. Η διαδικασία πρέπει να είναι δίκαιη και οι γονείς πρέπει να έχουν συμμετάσχει σε αυτήν σε τέτοιο βαθμό ώστε να προστατεύονται επαρκώς τα συμφέροντά τους και να μπορούν να παρουσιάσουν πλήρως την υπόθεσή τους. Η απαίτηση αυτή γίνεται ακόμη εντονότερη όταν η διαδικασία μπορεί να καταλήξει στην απομάκρυνση του παιδιού από τους βιολογικούς γονείς και την τοποθέτησή του για υιοθεσία.
- Απαίτηση συνολικής και εξατομικευμένης εξέτασης
Το Δικαστήριο επισημαίνει ότι οι εθνικές αρχές πρέπει να πραγματοποιούν σε βάθος εξέταση της συνολικής οικογενειακής κατάστασης. Πρέπει να εξετάζεται ένα σύνολο παραγόντων πραγματικών, συναισθηματικών, ψυχολογικών, υλικών, ιατρικών, και να πραγματοποιείται μια ισορροπημένη και εύλογη στάθμιση των συμφερόντων όλων των εμπλεκομένων, με σταθερό προσανατολισμό στην καλύτερη λύση για το παιδί. Αυτό είναι επίσης ένα πολύ ισχυρό σημείο για τη γενικότερη επιχειρηματολογία σας περί εξατομικευμένης δικαστικής κρίσης και ουσιαστικής αξιολόγησης του συμφέροντος του παιδιού.
- Γιατί τελικά δεν διαπιστώθηκε παραβίαση
Παρά τις ισχυρές γενικές αρχές υπέρ της διατήρησης της οικογενειακής ζωής, στην Y.C. το ΕΔΔΑ κατέληξε ότι δεν παραβιάστηκε το άρθρο 8. Έκρινε ότι το County Court είχε εστιάσει στο συμφέρον του K. και είχε εξετάσει κατά πόσο ήταν δυνατή η επιστροφή του στη βιολογική οικογένεια. Το δικαστήριο είχε επίσης στη διάθεσή του τις εκθέσεις και τα στοιχεία του κοινωνικού λειτουργού, του guardian και του ψυχολόγου. Το ΕΔΔΑ θεώρησε ότι οι ανησυχίες σχετικά με την ικανότητα της μητέρας να διατηρήσει τον χωρισμό της από τον πατέρα, καθώς και ο κίνδυνος για το παιδί σε περίπτωση επανασύνδεσης, συνιστούσαν σχετικούς και επαρκείς λόγους. Έκρινε επίσης ότι η μητέρα είχε επαρκείς δυνατότητες να παρουσιάσει τη θέση της και είχε συμμετάσχει πλήρως στη διαδικασία. Κατά συνέπεια, το κράτος δεν υπερέβη το περιθώριο εκτίμησής του. Τελική κρίση: μη παραβίαση του άρθρου 8, με 6 ψήφους έναντι 1.
- Η σημαντική μειοψηφία του δικαστή De Gaetano
Η μειοψηφούσα γνώμη έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο δικαστής De Gaetano θεώρησε ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8, επικρίνοντας τόσο τον τρόπο έκδοσης του placement order από το County Court όσο και τον τρόπο με τον οποίο απορρίφθηκε η άδεια έφεσης. Τόνισε ιδιαίτερα ότι επρόκειτο για παιδί 8 ετών, το οποίο είχε ζήσει με τους γονείς του μέχρι την ηλικία των επτά ετών, και υπογράμμισε ότι η οριστική αποκοπή γονέα και παιδιού μέσω υιοθεσίας αποτελεί εξαιρετικά δραστικό μέτρο. Κατά τη μειοψηφία, μια τέτοια δικαστική απόφαση πρέπει να περιλαμβάνει σαφείς και λεπτομερείς λόγους, από τους οποίους να προκύπτει ότι σταθμίστηκαν πραγματικά το συμφέρον του παιδιού και τα υπόλοιπα κρίσιμα στοιχεία. Θεώρησε ότι η απόφαση του County Court δεν ανταποκρινόταν σε αυτήν την απαίτηση.
Συμπερασματικά:
- Η διατήρηση των δεσμών του παιδιού με τη βιολογική του οικογένεια αποτελεί κατ’ αρχήν στοιχείο του βέλτιστου συμφέροντός του.
- Οι οικογενειακοί δεσμοί μπορούν να διακοπούν μόνο σε πολύ εξαιρετικές περιστάσεις και πρέπει να καταβάλλεται κάθε προσπάθεια για τη διατήρηση ή, όπου ενδείκνυται, την αποκατάσταση των προσωπικών σχέσεων.
- Δεν αρκεί το επιχείρημα ότι ένα παιδί θα μπορούσε να μεγαλώσει σε ένα περισσότερο ευνοϊκό περιβάλλον για να δικαιολογηθεί η αποκοπή από την οικογένειά του.
- Όσο σοβαρότερη και περισσότερο μη αναστρέψιμη είναι η επέμβαση στην οικογενειακή ζωή, τόσο αυστηρότερος πρέπει να είναι ο δικαστικός έλεγχος.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
