Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι ο περιορισμός της επικοινωνίας γονέα και παιδιού πρέπει να στηρίζεται σε δίκαιη, ουσιαστική και ταχεία διαδικασία. Όταν υπάρχουν καταγγελίες ενδοοικογενειακής βίας, οι αρχές οφείλουν να προβαίνουν σε ολοκληρωμένη αξιολόγηση κινδύνου και να εξετάζουν μέτρα που διασφαλίζουν την ασφάλεια χωρίς να παραβλέπουν τη σημασία διατήρησης της σχέσης γονέα και παιδιού.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: Bîzdîga v. the Republic of Moldova
Αριθμός προσφυγής: 15646/18
Δικαστήριο: ΕΔΔΑ, Δεύτερο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 17 Οκτωβρίου 2023
Κατέστη οριστική: 17 Ιανουαρίου 2024
Άρθρα: 6 §1 και 8 ΕΣΔΑ
Αποτέλεσμα: ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης και των δύο άρθρων.
- Ιστορικό της υπόθεσης
Ο προσφεύγων και η μητέρα του παιδιού παντρεύτηκαν το 2014 και απέκτησαν παιδί τον Μάρτιο του 2015. Τον Νοέμβριο του 2015 η μητέρα εγκατέλειψε την κοινή κατοικία μαζί με το παιδί. Τον Μάρτιο του 2016 εκδόθηκε διαταγή προστασίας έναντι του πατέρα για χρονικό διάστημα 90 ημερών, στηριζόμενη σε περιστατικά ψυχολογικής βίας. Το δικαστήριο απέρριψε τις καταγγελίες περί σωματικής βίας και το αίτημα να απαγορευθεί η επικοινωνία του πατέρα με το παιδί. Τον Ιούνιο του 2016, μετά το διαζύγιο, η επιμέλεια ανατέθηκε στη μητέρα. Το εθνικό δικαστήριο έκρινε ότι και οι δύο γονείς ήταν κατάλληλοι να φροντίζουν το παιδί, αλλά λόγω της μικρής ηλικίας του θεωρήθηκε προς το συμφέρον του να παραμείνει με τη μητέρα.
- Η διαφορά σχετικά με την επικοινωνία
Ο πατέρας ζήτησε τον καθορισμό επικοινωνίας, υποστηρίζοντας ότι οι προσπάθειές του να βλέπει το παιδί απορρίπτονταν από τη μητέρα και τους γονείς της. Αρχικά, η αρμόδια αρχή παιδικής προστασίας καθόρισε επικοινωνία δύο ωρών την εβδομάδα, στην κατοικία του παιδιού. Έπειτα από προσφυγή του πατέρα, αυξήθηκε στις τέσσερις ώρες εβδομαδιαίως, πάλι στην κατοικία της μητέρας και για διάστημα ενός έτους.
Ο πατέρας υποστήριξε ότι το πρόγραμμα ήταν υπερβολικά περιορισμένο, δεν είχε κληθεί να ακουστεί από την αρμόδια αρχή, είχε ληφθεί υπόψη ουσιαστικά μόνο η θέση της μητέρας, έπρεπε να μπορεί να συναντά το παιδί εκτός της κατοικίας της, και υπήρχαν περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν μπορούσε να πραγματοποιήσει την καθορισμένη επικοινωνία.
- Ιδιαίτερη σημασία: οι καταγγελίες ενδοοικογενειακής βίας
Το ΕΔΔΑ δεν έκρινε ότι οι καταγγελίες περί ενδοοικογενειακής βίας έπρεπε να παραμεριστούν. Αντίθετα, έκρινε ότι στο πλαίσιο αποφάσεων για επιμέλεια και επικοινωνία, η αξιολόγηση ενδεχόμενου κινδύνου βίας ή κακομεταχείρισης πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της διαδικασίας. Το Δικαστήριο τόνισε ότι το ιστορικό καταγγελιών ενδοοικογενειακής βίας ήταν σχετικός και υποχρεωτικά συνεκτιμητέος παράγοντας κατά την απόφαση για την επικοινωνία.
Όμως διαπίστωσε ότι δεν προέκυπτε αυτόνομη και ολοκληρωμένη αξιολόγηση κινδύνου, ουσιαστική δικαστική αξιολόγηση των συγκεκριμένων στοιχείων, ούτε εξέταση μέτρων, όπως εποπτευόμενη ή άλλη μορφή επικοινωνίας, που θα μπορούσαν να επιτρέψουν τη διατήρηση της σχέσης πατέρα-παιδιού χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η ασφάλεια του παιδιού και της μητέρας.
Αυτό αποτελεί ίσως το σημαντικότερο μήνυμα της απόφασης: η προστασία από ενδεχόμενο κίνδυνο και η διατήρηση της γονικής σχέσης δεν αντιμετωπίζονται μηχανιστικά. Οι αρχές πρέπει να κάνουν συγκεκριμένη αξιολόγηση κινδύνου και να εξετάζουν κατάλληλα μέτρα.
- Η θέση του ΕΔΔΑ για τη σχέση γονέα και παιδιού
Το ΕΔΔΑ επανέλαβε ότι οι εθνικές αρχές διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης σε ζητήματα επιμέλειας. Όμως, όταν πρόκειται για περαιτέρω περιορισμούς των δικαιωμάτων επικοινωνίας, απαιτείται αυστηρότερος δικαστικός έλεγχος. Ο λόγος είναι ότι τέτοιοι περιορισμοί ενέχουν τον κίνδυνο ουσιαστικής αποδυνάμωσης των οικογενειακών σχέσεων μεταξύ ενός μικρού παιδιού και του ενός ή και των δύο γονέων.
Το Δικαστήριο έδωσε επίσης ιδιαίτερη βαρύτητα στην ποιότητα της διαδικασίας. Οι γονείς πρέπει να συμμετέχουν επαρκώς στη διαδικασία και να έχουν πραγματική δυνατότητα να παρουσιάσουν τις θέσεις τους. Τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να εξετάζουν σε βάθος την οικογενειακή κατάσταση και τους σχετικούς πραγματικούς, ψυχολογικούς, υλικούς και ιατρικούς παράγοντες, σταθμίζοντας τα συμφέροντα των εμπλεκομένων με σταθερό γνώμονα την καλύτερη λύση για το παιδί.
- Η καθυστέρηση στην απονομή δικαιοσύνης
Ένα ακόμη ιδιαίτερα ενδιαφέρον σημείο είναι ότι η συνολική διάρκεια των εθνικών διαδικασιών ήταν περίπου 13 μήνες και το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι αυτή η διάρκεια δεν ήταν από μόνη της υπερβολική. Ωστόσο, όταν εκδόθηκε η τελική δικαστική απόφαση, το επίδικο πρόγραμμα επικοινωνίας είχε ήδη λήξει. Έτσι η διαδικασία είχε ουσιαστικά απολέσει τον σκοπό της. Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι ο αποτελεσματικός σεβασμός της οικογενειακής ζωής απαιτεί οι μελλοντικές σχέσεις γονέα και παιδιού να καθορίζονται βάσει όλων των σχετικών περιστάσεων και όχι από την απλή πάροδο του χρόνου. Έκρινε επομένως ότι η υπόθεση δεν αντιμετωπίστηκε με την ταχύτητα και την εξαιρετική επιμέλεια που απαιτούσε η φύση της.
Συνολικά, το ΕΔΔΑ δεν πείστηκε ότι η διαδικασία που οδήγησε στον περιορισμό της επικοινωνίας ήταν εύλογη, δίκαιη και επαρκώς ταχεία. Κατέληξε επομένως ότι η Μολδαβία δεν εκπλήρωσε τις διαδικαστικές υποχρεώσεις της βάσει του άρθρου 8 ΕΣΔΑ.
- Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα: αίτημα μεταβολής της επιμέλειας
Τον Δεκέμβριο του 2017 ο πατέρας προσέφυγε και πάλι στα δικαστήρια ζητώντας την επιμέλεια του παιδιού. Επικαλέστηκε διάταξη του οικογενειακού δικαίου της Μολδαβίας, σύμφωνα με την οποία, σε περίπτωση επανειλημμένης μη συμμόρφωσης προς δικαστική απόφαση, ο γονέας που ζει χωριστά από το παιδί μπορούσε να ζητήσει τη μεταφορά του παιδιού σε εκείνον, με το δικαστήριο να αποφασίζει λαμβάνοντας υπόψη το συμφέρον και τη γνώμη του παιδιού. Τα εθνικά δικαστήρια αρνήθηκαν να εξετάσουν την ουσία του αιτήματος, θεωρώντας ότι το ζήτημα της κατοικίας του παιδιού είχε ήδη κριθεί με τελεσίδικη απόφαση.
Το ΕΔΔΑ όμως διαπίστωσε ένα κρίσιμο πρόβλημα. Ο πατέρας επικαλούνταν νέες πραγματικές περιστάσεις που είχαν προκύψει μετά την αρχική απόφαση περί επιμέλειας. Τα εθνικά δικαστήρια δεν απάντησαν ουσιαστικά στο συγκεκριμένο νομικό επιχείρημα ούτε εξέτασαν πραγματικά το παραδεκτό της νέας αξίωσης. Ως συνέπεια, ο πατέρας στερήθηκε τη δυνατότητα να διεκδικήσει δικαστικά τα δικαιώματά του με βάση τις νέες περιστάσεις.
Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι ο περιορισμός του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο ήταν δυσανάλογος και έθιγε τον ίδιο τον πυρήνα του δικαιώματος. Διαπιστώθηκε συνεπώς παραβίαση του άρθρου 6 §1 της ΕΣΔΑ.
- Η τελική κρίση
Το ΕΔΔΑ αποφάσισε ομόφωνα Παραβίαση του άρθρου 6 §1, λόγω στέρησης αποτελεσματικής πρόσβασης σε δικαστήριο, Παραβίαση του άρθρου 8, λόγω των ελλείψεων της διαδικασίας με την οποία περιορίστηκε η επικοινωνία πατέρα και παιδιού. Επιδίκαση 5.900 ευρώ για ηθική βλάβη και 3.500 ευρώ για έξοδα και δαπάνες.
Συμπερασματικά:
Από τη μία, οι αρχές δεν μπορούν να περιορίζουν την επικοινωνία χωρίς μια πραγματικά δίκαιη, ουσιαστική και ταχεία διαδικασία. Από την άλλη, όταν υπάρχουν σοβαρές καταγγελίες ενδοοικογενειακής βίας, αυτές δεν μπορούν να αγνοούνται: πρέπει να γίνεται αυτόνομη και ολοκληρωμένη αξιολόγηση του κινδύνου και να εξετάζονται κατάλληλες μορφές επικοινωνίας που προστατεύουν την ασφάλεια παιδιού και γονέα.
Στις οικογενειακές υποθέσεις ο χρόνος αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα προστασίας της οικογενειακής ζωής. Μια δικαστική διαδικασία μπορεί να μην είναι υπερβολικά μεγάλη με τα συνήθη μέτρα, αλλά να είναι παρ’ όλα αυτά αναποτελεσματική όταν η καθυστέρηση αφήνει να λήξει το επίδικο πρόγραμμα επικοινωνίας πριν υπάρξει τελική κρίση. Αυτό προκύπτει πολύ καθαρά από τη συλλογιστική του ΕΔΔΑ.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
