Το ΕΔΔΑ στην υπόθεση Αναγνωστάκης κατά Ελλάδας έκρινε ότι, όταν ένα παιδί αρνείται την επικοινωνία με έναν γονέα, οι κρατικές αρχές οφείλουν να διερευνούν τα αίτια της άρνησης και να λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα με γνώμονα το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού. Η βούληση του παιδιού δεν συνιστά άνευ όρων «βέτο», ενώ ούτε η σύγκρουση των γονέων απαλλάσσει από μόνη της το κράτος από τις θετικές υποχρεώσεις του. Στη συγκεκριμένη υπόθεση, η πλειοψηφία έκρινε ότι οι ελληνικές αρχές είχαν καταβάλει επαρκείς προσπάθειες και συνεπώς δεν διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 8. Ιδιαίτερη σημασία έχει, ωστόσο, η μειοψηφούσα γνώμη, η οποία υπογράμμισε την ανάγκη πρακτικών, αποτελεσματικών, ουσιαστικών και παιδοκεντρικών μέτρων για την πραγματική αποκατάσταση της σχέσης γονέα και παιδιού. Η άρνηση ενός παιδιού να συναντήσει έναν γονέα δεν απαλλάσσει αυτομάτως τις αρχές από την υποχρέωση να διερευνήσουν τα αίτια της άρνησης και το πραγματικό συμφέρον του παιδιού.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: Anagnostakis v. Greece
Αριθμός προσφυγής: 26504/20
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Τρίτο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 10 Οκτωβρίου 2023
Κατέστη οριστική: 19 Φεβρουαρίου 2024
Αντικείμενο: μη εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων που ρύθμιζαν την επικοινωνία πατέρα με το παιδί του.
Νομική βάση: άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής.
Αποτέλεσμα: η προσφυγή κρίθηκε παραδεκτή ομόφωνα, αλλά το Δικαστήριο έκρινε με 6 ψήφους έναντι 1 ότι δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8.
- Ιστορικό
Ο προσφεύγων αναγνώρισε το παιδί του και οι γονείς είχαν συμφωνήσει ότι θα ασκούσαν από κοινού τη γονική μέριμνα. Μετά τον χωρισμό τους, το παιδί παρέμεινε με τη μητέρα και η επικοινωνία με τον πατέρα άρχισε σταδιακά να παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα. Από τον Νοέμβριο του 2018 το παιδί αρνούνταν να ακολουθήσει τον πατέρα όταν εκείνος πήγαινε να το παραλάβει. Ο πατέρας είχε ζητήσει ενώπιον των ελληνικών δικαστηρίων την από κοινού άσκηση επιμέλειας με εναλλαγή ανά δεκαπενθήμερο ή, επικουρικά, τον οριστικό καθορισμό της επικοινωνίας.
- Οι αποφάσεις των ελληνικών δικαστηρίων
Με την απόφαση 585/2018 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών απορρίφθηκε το αίτημα εναλλασσόμενης επιμέλειας και καθορίστηκε αναλυτικό πρόγραμμα επικοινωνίας πατέρα και παιδιού. Το πρόγραμμα προέβλεπε σταδιακή διεύρυνση της επικοινωνίας, μεταξύ άλλων με διανυκτερεύσεις και περιόδους Χριστουγέννων, Πάσχα και θερινών διακοπών.
Το Εφετείο, με την απόφαση 1600/2019, διατήρησε το πρόγραμμα επικοινωνίας και έκρινε ότι η εναλλασσόμενη επιμέλεια δεν εξυπηρετούσε το συμφέρον του παιδιού, λαμβάνοντας υπόψη ότι η σχέση των γονέων χαρακτηριζόταν από ένταση, δυσπιστία και ισχυρό ανταγωνισμό.
- Το βασικό πρόβλημα: η δικαστική απόφαση δεν εφαρμόστηκε στην πράξη
Παρά την ύπαρξη συγκεκριμένου προγράμματος, ο πατέρας δεν μπόρεσε από τον Νοέμβριο του 2018 να ασκήσει ουσιαστικά τα δικαιώματα επικοινωνίας του, επειδή το παιδί αρνούνταν να τον ακολουθήσει. Το ΕΔΔΑ αναγνωρίζει ρητά ότι η απόφαση του ελληνικού δικαστηρίου δεν εκτελέστηκε στην πράξη.
- Οι κρίσιμες αρχές που διατυπώνει το ΕΔΔΑ
Α. Το κράτος έχει θετική υποχρέωση να προστατεύει τη σχέση γονέα και παιδιού – Το Δικαστήριο εξετάζει αν οι εθνικές αρχές έλαβαν όλα τα μέτρα που μπορούσαν ευλόγως να απαιτηθούν, με βάση τις συγκεκριμένες περιστάσεις, προκειμένου να διατηρηθεί η σχέση του γονέα με το παιδί και να διευκολυνθεί η επικοινωνία.
Β. Ο χρόνος στις οικογενειακές υποθέσεις είναι κρίσιμος – Η επάρκεια των μέτρων αξιολογείται και βάσει της ταχύτητας εφαρμογής τους, επειδή η πάροδος του χρόνου μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτες συνέπειες στη σχέση γονέα και παιδιού και να δημιουργήσει τετελεσμένα στην πράξη.
Γ. Όταν το παιδί αρνείται την επικοινωνία, το κράτος πρέπει να διερευνήσει γιατί – Το ΕΔΔΑ αναφέρει ότι, όταν ένα παιδί αντιστέκεται στην επικοινωνία με έναν γονέα, το άρθρο 8 απαιτεί από το κράτος να επιχειρήσει να προσδιορίσει τις αιτίες αυτής της αντίστασης και να τις αντιμετωπίσει αναλόγως.
- Ιδιαίτερα σημαντικό: η βούληση του παιδιού δεν αποτελεί «απόλυτο βέτο»
Το ΕΔΔΑ διατυπώνει μια πολύ σαφή αρχή. Η δικαιωματική αναγνώριση της άποψης του παιδιού δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως παροχή ενός άνευ όρων δικαιώματος βέτο, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη και άλλοι παράγοντες και χωρίς να πραγματοποιείται εξέταση του βέλτιστου συμφέροντός του.
- Η σύγκρουση των γονέων επίσης δεν απαλλάσσει το κράτος
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ χωρισμένων γονέων δεν αποτελεί από μόνη της λόγο απαλλαγής των αρχών από τις θετικές υποχρεώσεις του άρθρου 8. Αντίθετα, δημιουργεί υποχρέωση των αρχών να προσπαθήσουν να συμφιλιώσουν τα αντικρουόμενα συμφέροντα, έχοντας ως πρωταρχικό γνώμονα το συμφέρον του παιδιού.
- Τι έκαναν οι ελληνικές αρχές
Το ΕΔΔΑ κατέγραψε σειρά ενεργειών των ελληνικών αρχών. Ο εισαγγελέας διέταξε δύο κοινωνικές έρευνες, διέταξε ψυχιατρική αξιολόγηση του παιδιού, κάλεσε τη μητέρα και της απηύθυνε συστάσεις, παρέπεμψε την οικογένεια στην οργάνωση ΓΟΝΙΣ για συμβουλευτική, διαβίβασε τον φάκελο στον αρμόδιο εισαγγελέα για διερεύνηση ενδεχόμενης παραβίασης δικαστικής απόφασης και παρακολούθησε την εξέλιξη ορισμένων από τα μέτρα αυτά. Το ΕΔΔΑ θεώρησε ότι οι ενέργειες αυτές έγιναν γρήγορα και ότι ο εισαγγελέας δεν παρέμεινε αδρανής απέναντι στα αιτήματα του πατέρα.
- Ο ρόλος του Συνηγόρου του Πολίτη
Ο Συνήγορος του Πολίτη παρενέβη μετά από αίτημα του πατέρα. Επισήμανε προς τη μητέρα ότι, γενικά, ο γονέας με τον οποίο διαμένει το παιδί έχει πρόσθετη ευθύνη να διευκολύνει την επικοινωνία του παιδιού με τον άλλο γονέα. Επίσης αναφέρθηκε στη δυνατότητα επηρεασμού ενός παιδιού μικρής ηλικίας από τον γονέα με τον οποίο συγκατοικεί. Αργότερα πρότεινε την εμπλοκή δημόσιων φορέων ειδικευμένων στην ψυχική υγεία των παιδιών, αλλά η πρόταση δεν προχώρησε λόγω της στάσης των δύο γονέων.
- Ο ισχυρισμός περί γονικής αποξένωσης
Ο προσφεύγων υποστήριζε ότι η μητέρα είχε αποξενώσει το παιδί από εκείνον και ότι είχε επηρεάσει τη στάση του. Ωστόσο, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι στο υλικό της δικογραφίας δεν υπήρχαν στοιχεία που να υποστηρίζουν τον ισχυρισμό ότι η μητέρα είχε υποκινήσει το παιδί να αρνείται την επικοινωνία με τον πατέρα.
- Γιατί τελικά δεν καταδικάστηκε η Ελλάδα
Καθοριστικό για την πλειοψηφία ήταν ότι το άρθρο 8 επιβάλλει στο κράτος υποχρέωση μέσων και όχι εγγύηση αποτελέσματος. Το Δικαστήριο έδωσε επίσης ιδιαίτερη βαρύτητα στη συμπεριφορά του ίδιου του προσφεύγοντος. Διαπίστωσε ότι δεν συμμετείχε σε προγραμματισμένες συνεδρίες για την ψυχιατρική αξιολόγηση και ζήτησε ανάκληση της σχετικής εισαγγελικής εντολής, ενώ επίσης δεν αποδέχθηκε την πρόταση του Συνηγόρου για εμπλοκή οργανισμών ειδικευμένων στην ψυχική υγεία των παιδιών.
Συνεκτιμώντας τις ενέργειες των ελληνικών αρχών και τη συμπεριφορά του προσφεύγοντος, το ΕΔΔΑ κατέληξε ότι η αποτυχία εκτέλεσης του δικαιώματος επικοινωνίας δεν μπορούσε να αποδοθεί σε έλλειψη επιμέλειας των ελληνικών αρχών και ότι δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8 ΕΣΔΑ, με ψήφους 6-1.
- Η ιδιαίτερα σημαντική μειοψηφούσα γνώμη του δικαστή Serghides
Ο δικαστής Georgios A. Serghides διαφώνησε με την πλειοψηφία και θεώρησε ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8. Η βασική του θέση είναι ότι δεν αρκεί οι αρχές απλώς να λαμβάνουν κάποια μέτρα. Τα μέτρα για την αποκατάσταση της επικοινωνίας πρέπει να είναι πρακτικά, αποτελεσματικά και ουσιαστικά. Κατά τη γνώμη του, οι ελληνικές αρχές επικεντρώθηκαν κυρίως στις κοινωνικές εκθέσεις και στην ψυχιατρική αξιολόγηση, αλλά δεν προχώρησαν σε επαρκή πρακτικά μέτρα αποκατάστασης της σχέσης πατέρα και παιδιού.
- Τι θα μπορούσε να είχε γίνει σύμφωνα με τη μειοψηφία
Η γνώμη Serghides αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή αναφέρεται σε ένα σύνολο πιθανών προπαρασκευαστικών και παιδοκεντρικών μέτρων, όπως πρόσβαση σε συμβουλευτική και διαμεσολάβηση, οικογενειακή υποστήριξη ή θεραπεία, συναισθηματική και ψυχολογική υποστήριξη των εμπλεκομένων, εμπλοκή ειδικών παιδοψυχολόγων, σχέδιο σταδιακής επανεισαγωγής της επικοινωνίας, συναντήσεις σε κατάλληλο περιβάλλον παρουσία προσώπων τα οποία εμπιστεύεται το παιδί. Ο δικαστής τονίζει ότι δεν είναι έργο του ΕΔΔΑ να επιλέξει ποιο συγκεκριμένο μέτρο πρέπει να εφαρμοστεί. Αυτό αποτελεί έργο των ειδικών. Το ΕΔΔΑ όμως πρέπει να ελέγχει εάν οι αρχές πράγματι έλαβαν και εφάρμοσαν τέτοια προπαρασκευαστικά μέτρα.
- Το παιδοκεντρικό στοιχείο της μειοψηφίας
Ιδιαίτερα ισχυρή είναι η προσέγγιση ότι, όταν ένα παιδί βρεθεί στο μέσο της σύγκρουσης των ενηλίκων, απαιτείται κρατική παρέμβαση με μέτρα πρακτικά, αποτελεσματικά, ουσιαστικά και παιδοκεντρικά. Η αποκατάσταση της σχέσης δεν αφορά μόνο το δικαίωμα του γονέα. Κατά τη μειοψηφία, η διευκόλυνση της αποκατάστασης της επαφής πατέρα και παιδιού επιδιώκεται πρωτίστως και προς όφελος του ίδιου του παιδιού.
Συμπερασματικά:
α. Η άρνηση του παιδιού δεν αποτελεί από μόνη της «βέτο» στην επικοινωνία. Οι αρχές οφείλουν να διερευνούν τα αίτια της άρνησης του παιδιού.
β. Η σύγκρουση των γονέων δεν απαλλάσσει αυτομάτως το κράτος από τις θετικές υποχρεώσεις του.
γ. Ο χρόνος είναι κρίσιμος, επειδή η καθυστέρηση μπορεί να έχει ανεπανόρθωτες συνέπειες στη σχέση παιδιού και γονέα.
δ. Η μειοψηφία αναδεικνύει την ανάγκη για πρακτικά, αποτελεσματικά, ουσιαστικά και παιδοκεντρικά μέτρα, με τη συνδρομή ειδικών και, όπου χρειάζεται, σταδιακή αποκατάσταση της επικοινωνίας.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
