Στην υπόθεση Popadić κατά Σερβίας, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε ότι η πολυετής καθυστέρηση των εθνικών αρχών να ρυθμίσουν αποτελεσματικά και να διευρύνουν την επικοινωνία πατέρα και παιδιού παραβίασε το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ. Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι δεν αρκεί η τυπική ύπαρξη επαφής: η ποσότητα και η ποιότητα του χρόνου, συμπεριλαμβανομένων των διανυκτερεύσεων και των διακοπών όταν αυτές είναι προς το συμφέρον του παιδιού, μπορούν να είναι καθοριστικές για την ανάπτυξη του οικογενειακού δεσμού. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην υποχρέωση των αρχών να ενεργούν με εξαιρετική επιμέλεια, καθώς η πάροδος του χρόνου μπορεί να διαμορφώσει de facto και μη αναστρέψιμα τη σχέση γονέα και παιδιού.
- Βασικά στοιχεία της απόφασης
Υπόθεση: Popadić v. Serbia
Αριθμός προσφυγής: 7833/12
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Β΄ Τμήμα
Απόφαση: 20 Σεπτεμβρίου 2022
Κατέστη οριστική: 20 Δεκεμβρίου 2022
Κρίσιμη διάταξη: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8.
Αποζημίωση: 4.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 3.500 ευρώ για έξοδα και δαπάνες.
- Αντικείμενο της υπόθεσης
Η υπόθεση αφορούσε τη μεγάλη διάρκεια οικογενειακής δίκης, κατά την οποία ο πατέρας ζητούσε να διευρυνθεί η επικοινωνία με τον μικρό γιο του ώστε να περιλαμβάνει διανυκτερεύσεις και χρόνο κατά τις διακοπές. Το ΕΔΔΑ αντιμετώπισε την υπόθεση όχι απλώς ως ζήτημα εύλογης διάρκειας της δίκης, αλλά κυρίως ως ζήτημα πραγματικής προστασίας της οικογενειακής ζωής σύμφωνα με το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
- Το οικογενειακό πλαίσιο
Ο γιος είχε γεννηθεί τον Φεβρουάριο του 2003. Μετά τη διάσταση των γονέων παρέμεινε με τη μητέρα του, ενώ ο πατέρας ζούσε περίπου 300 χιλιόμετρα μακριά. Οι γονείς είχαν συμφωνήσει σε εβδομαδιαία επικοινωνία μερικών ωρών, αλλά δεν μπορούσαν να συμφωνήσουν για τις διανυκτερεύσεις ή τη μετάβαση του παιδιού στην πόλη κατοικίας του πατέρα. Τον Μάρτιο του 2005 ο πατέρας προσέφυγε στο δικαστήριο ζητώντας ευρύτερη επικοινωνία, μεταξύ άλλων χρόνο μαζί με το παιδί τα Σαββατοκύριακα και κατά τις θερινές και χειμερινές διακοπές.
- Η ιδιαίτερη σημασία των πραγματικών περιστατικών
Ένα κρίσιμο στοιχείο ήταν ότι η σχέση πατέρα και παιδιού δεν είχε διακοπεί. Οι κοινωνικές υπηρεσίες και οι ειδικοί κατέγραφαν θετικά στοιχεία για τη σχέση τους. Μεταξύ άλλων, αναφέρονταν η υψηλή γονεϊκή κινητοποίηση του πατέρα, η υπευθυνότητά του, η υπάρχουσα συναισθηματική σύνδεση με το παιδί και η ομαλή πραγματοποίηση των επαφών. Μάλιστα, μεταγενέστερες αξιολογήσεις εισηγήθηκαν διεύρυνση της επικοινωνίας ώστε να περιλαμβάνει ολόκληρα Σαββατοκύριακα και τμήμα των διακοπών.
- Η κεντρική νομική θέση του ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι η αμοιβαία απόλαυση της συντροφιάς γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της «οικογενειακής ζωής» κατά το άρθρο 8 ακόμη και όταν η σχέση μεταξύ των δύο γονέων έχει διαρραγεί. Το άρθρο 8 συνεπάγεται επίσης θετικές υποχρεώσεις του κράτους. Οι εθνικές αρχές οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα που διευκολύνουν τη διατήρηση και ανάπτυξη των οικογενειακών δεσμών, στο μέτρο που αυτό είναι συμβατό με το συμφέρον του παιδιού.
- Δεν αρκεί απλώς να «βλέπει» ο γονέας το παιδί
Η σερβική κυβέρνηση υποστήριξε ότι δεν υπήρχε ουσιαστικό πρόβλημα, επειδή πατέρας και παιδί είχαν τακτική επικοινωνία καθ’ όλη τη διάρκεια των διαδικασιών. Το ΕΔΔΑ όμως δεν αρκέστηκε σε αυτό. Τόνισε ότι τόσο η ποσότητα όσο και η ποιότητα της επικοινωνίας έχουν μεγάλη σημασία. Στο πλαίσιο αυτό συμπεριέλαβε τις διανυκτερεύσεις, την επικοινωνία σε ειδικές περιστάσεις, τις διακοπές καθώς και τη δυνατότητα πατέρα και παιδιού να περνούν ουσιαστικό χρόνο μαζί, εφόσον αυτές οι μορφές επικοινωνίας εξυπηρετούν το συμφέρον του παιδιού.
Συνεπώς, κατά το Δικαστήριο, ακόμη και όταν υπάρχει τακτική επικοινωνία, η επί μακρόν έλλειψη διανυκτερεύσεων και διακοπών μπορεί να επηρεάζει την άσκηση του δικαιώματος στην οικογενειακή ζωή.
- Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι, όταν σταθμίζονται τα συμφέροντα γονέα και παιδιού, πρωταρχική σημασία έχει το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού. Παράλληλα όμως διευκρινίζει κάτι εξαιρετικά σημαντικό. Κατά κανόνα, το συμφέρον του παιδιού επιβάλλει τη διατήρηση των δεσμών του με την οικογένειά του, εκτός εάν η οικογένεια είναι ιδιαιτέρως ακατάλληλη ή η επικοινωνία ενέχει κίνδυνο βλάβης για το παιδί. Στη συγκεκριμένη υπόθεση, κανένα από τα πορίσματα των ειδικών δεν διαπίστωνε ότι η επικοινωνία με τον πατέρα γενικά δημιουργούσε κίνδυνο για την ευημερία του παιδιού ή ότι θα διατάρασσε σοβαρά τη συναισθηματική και ψυχολογική του ισορροπία.
- Η υποχρέωση «εξαιρετικής επιμέλειας»
Το ΕΔΔΑ τονίζει ότι στις υποθέσεις σχέσεων γονέα και παιδιού απαιτείται exceptional diligence, δηλαδή εξαιρετική επιμέλεια από τις αρχές. Ο λόγος είναι ιδιαίτερα σημαντικός. H πάροδος του χρόνου μπορεί από μόνη της να καθορίσει de facto την οικογενειακή κατάσταση. Με άλλα λόγια, μια οικογενειακή υπόθεση μπορεί τελικά να κριθεί από τον χρόνο που περνά και όχι από τη δικαστική απόφαση. Η σχετική απαίτηση ταχύτητας, σύμφωνα με το ΕΔΔΑ, αποτελεί και διαδικαστική υποχρέωση που απορρέει από το ίδιο το άρθρο 8.
- Οι καθυστερήσεις των δικαστηρίων
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε σειρά προβλημάτων στη δικαστική διαδικασία. Μεταξύ άλλων η πρώτη ακρόαση πραγματοποιήθηκε περίπου οκτώ μήνες μετά την έναρξη της διαδικασίας, υπήρξαν αναβολές για λόγους εσωτερικής οργάνωσης, άλλαξαν τέσσερις προεδρεύοντες δικαστές, αρκετές συνεδριάσεις ήταν εξαιρετικά σύντομες και δεν προώθησαν ουσιαστικά την υπόθεση, υπήρξαν καθυστερήσεις στη διαβίβαση των φακέλων μεταξύ δικαστηρίων και στην επίδοση αποφάσεων, οι διάδικοι εξετάστηκαν μόνο δύο φορές σε διάστημα τεσσάρων ετών, υπήρξαν προβλήματα στον χειρισμό των πραγματογνωμοσυνών. Το Δικαστήριο κατέληξε ότι οι κύριες αιτίες της παρατεταμένης διαδικασίας αποδίδονταν στη συμπεριφορά των δικαστικών αρχών και όχι στον πατέρα.
- Ιδιαίτερα σημαντικό: η στάση του πατέρα
Η κυβέρνηση επιχείρησε να αποδώσει μέρος της καθυστέρησης στον πατέρα, επειδή επέμενε στη διεύρυνση της επικοινωνίας. Το ΕΔΔΑ ουσιαστικά απέρριψε αυτή την προσέγγιση. Διαπίστωσε ότι ο προσφεύγων είχε καταβάλει κάθε εύλογη προσπάθεια για την επιτάχυνση της διαδικασίας, υποβάλλοντας επανειλημμένα αιτήματα επίσπευσης και προβαίνοντας εγκαίρως στις απαιτούμενες διαδικαστικές ενέργειες.
Αυτό έχει ιδιαίτερη αξία: η επιδίωξη από έναν γονέα μεγαλύτερης και ποιοτικότερης επικοινωνίας με το παιδί του δεν αντιμετωπίστηκε από το ΕΔΔΑ ως δικαιολογία για την κρατική καθυστέρηση.
- Διανυκτερεύσεις
Το ΕΔΔΑ δεν αποφάνθηκε ότι υπάρχει αυτοτελές ή αυτόματο δικαίωμα σε διανυκτερεύσεις συγκεκριμένης διάρκειας ή από συγκεκριμένη ηλικία. Αντίθετα, δήλωσε ότι δεν είναι δικός του ρόλος να υποκαταστήσει τα εθνικά όργανα όσον αφορά τη μορφή, τη συχνότητα και τη διάρκεια της επικοινωνίας ή να καθορίσει τη βέλτιστη ηλικία για διανυκτερεύσεις και διακοπές. Ελέγχει όμως εάν οι εθνικές αρχές εξέτασαν δεόντως και με την απαιτούμενη επιμέλεια το νόμιμο συμφέρον του γονέα να αναπτύξει τον δεσμό του με το παιδί και το μακροπρόθεσμο συμφέρον του ίδιου του παιδιού για την ανάπτυξη αυτού του δεσμού.
- Η κριτική στις γενικές πραγματογνωμοσύνες
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο τρόπος με τον οποίο το ΕΔΔΑ αντιμετώπισε τις αντικρουόμενες πραγματογνωμοσύνες. Μία πραγματογνωμοσύνη είχε ταχθεί ουσιαστικά κατά της πίεσης για αποχωρισμό του παιδιού από τη μητέρα κατά τη διάρκεια της νύχτας μέχρι την ηλικία των έξι ετών. Αργότερα, κοινή έκθεση των ειδικών αναφερόταν γενικά στις «τελευταίες επιστημονικές γνώσεις» και σε πιθανούς κινδύνους άγχους, φόβου ή πανικού. Το ΕΔΔΑ παρατήρησε όμως ότι κανένα από τα πορίσματα δεν έδειχνε ότι η επαφή του συγκεκριμένου πατέρα με το συγκεκριμένο παιδί δημιουργούσε κίνδυνο βλάβης για το παιδί. Αυτό ενισχύει τη σημασία της εξατομικευμένης αξιολόγησης αντί μιας αποκλειστικά γενικής ή αφηρημένης προσέγγισης.
- Η τελική κρίση
Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι οι εθνικές αρχές, για σειρά ετών, δεν έκαναν ό,τι μπορούσε εύλογα να αναμένεται από αυτές ώστε να λάβουν πραγματικά υπόψη το νόμιμο συμφέρον του πατέρα να αναπτύξει και να διατηρήσει τον δεσμό με το παιδί του και το μακροπρόθεσμο συμφέρον του ίδιου του παιδιού προς την ίδια κατεύθυνση. Και μάλιστα χωρίς να έχουν προσδιοριστεί στην πράξη εξαιρετικές περιστάσεις που θα καθιστούσαν την ευρύτερη επικοινωνία ανεπιθύμητη ή αντίθετη προς το συμφέρον του παιδιού. Συμπέρασμα του Δικαστηρίου ήταν η παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
Συμπερασματικά:
- Η επικοινωνία δεν αξιολογείται μόνο ποσοτικά. – Η ποιότητα και η ποσότητα του χρόνου γονέα-παιδιού έχουν σημασία για την ανάπτυξη της σχέσης τους.
- Η ύπαρξη κάποιας τακτικής επικοινωνίας δεν αρκεί από μόνη της. – Η μακροχρόνια έλλειψη διανυκτερεύσεων και διακοπών μπορεί να επηρεάσει το προστατευόμενο από το άρθρο 8 δικαίωμα στην οικογενειακή ζωή.
- Ο χρόνος στις οικογενειακές υποθέσεις είναι καθοριστικός. – Οι αρχές οφείλουν να επιδεικνύουν εξαιρετική επιμέλεια, επειδή η πάροδος του χρόνου μπορεί να καθορίσει de facto τη σχέση παιδιού και γονέα.
- Η ανάπτυξη του δεσμού είναι και συμφέρον του παιδιού. – Το ΕΔΔΑ δεν εξετάζει μόνο το συμφέρον του γονέα να διατηρήσει και να αναπτύξει τη σχέση, αλλά και το μακροπρόθεσμο συμφέρον του παιδιού προς την ίδια κατεύθυνση.
- Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού απαιτεί ουσιαστική και εξατομικευμένη αξιολόγηση. – Δεν αρκούν αφηρημένες αναφορές, όταν δεν προκύπτει συγκεκριμένος κίνδυνος βλάβης από την επικοινωνία.
- Οι διαδικαστικές καθυστερήσεις μπορούν οι ίδιες να οδηγήσουν σε παραβίαση της οικογενειακής ζωής.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της απόφασης:
