Ο χρόνος είναι καθοριστικός στις διαφορές γονικής μέριμνας. Η καθυστέρηση μπορεί να παγιώσει μια κατάσταση που δημιουργήθηκε παράνομα. Τα προσωρινά μέτρα έχουν ουσιαστική σημασία. Οι αρχές οφείλουν να εξετάζουν πραγματικά την ανάγκη προστασίας των δεσμών του παιδιού με τον γονέα. Η παράνομη μονομερής μετακίνηση δεν πρέπει να μετατρέπεται, μέσω της παρέλευσης του χρόνου, σε πλεονέκτημα για τον γονέα που τη δημιούργησε. Οι κυρώσεις που επιβάλλονται πολύ αργότερα δεν θεραπεύουν κατ’ ανάγκη την προηγούμενη αδράνεια, όταν στο μεταξύ έχει διαταραχθεί η σχέση παιδιών και γονέα.
Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: Novák v. the Czech Republic
Αριθμός προσφυγής: 6656/24
Απόφαση: 9 Απριλίου 2026
Τμήμα: Section V
Νομική βάση: Άρθρο 8 § 1 της ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής.
Κρίση: Παραβίαση του άρθρου 8, ομόφωνα.
Αποζημίωση: 12.000 ευρώ για ηθική βλάβη.
- Ιστορικό της υπόθεσης
Οι γονείς δύο κοριτσιών έπαψαν να συμβιώνουν τον Απρίλιο του 2021 και αρχικά συμφώνησαν σε κοινή άσκηση της επιμέλειας. Στη διαδικασία του διαζυγίου, όμως, η μητέρα ζήτησε αποκλειστική επιμέλεια και από τον Ιανουάριο του 2022 σταμάτησε να τηρεί την προηγούμενη συμφωνία, παρότι συνέχισε αρχικά να επιτρέπει τακτική επικοινωνία των παιδιών με τον πατέρα.
Τον Ιούλιο του 2022, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο αποφάσισε κοινή επιμέλεια. Πριν εξεταστεί η έφεση της μητέρας, εκείνη μετέφερε τα παιδιά στην Πράγα, περίπου 200 χλμ. από τον προηγούμενο τόπο κατοικίας τους, και τα ενέγραψε σε σχολείο εκεί, χωρίς τη γνώση ή τη συναίνεση του πατέρα. Μόνο μετά τη μετακόμιση προσέφυγε στο δικαστήριο ζητώντας να εγκριθεί η αλλαγή κατοικίας και σχολείου.
Ο πατέρας ζήτησε προσωρινά μέτρα για την επιμέλεια και την επιστροφή των παιδιών στον προηγούμενο τόπο κατοικίας τους, χωρίς επιτυχία.
- Το κρίσιμο πρόβλημα που εντόπισε το ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι η μετακίνηση των παιδιών παρεμπόδισε την επικοινωνία του πατέρα με τα παιδιά, παραβίαζε το εσωτερικό δίκαιο, αφορούσε ζήτημα που ανήκε στη γονική μέριμνα που ασκούσαν από κοινού οι δύο γονείς, και σε περίπτωση διαφωνίας έπρεπε να έχει προηγηθεί προσφυγή στο δικαστήριο. Η μητέρα, αντιθέτως, πραγματοποίησε πρώτα τη μετακίνηση και ζήτησε εκ των υστέρων τη δικαστική έγκρισή της.
- Η υποχρέωση των κρατικών αρχών
Το Δικαστήριο έκρινε ότι, υπό αυτές τις συνθήκες, οι αρχές όφειλαν να λάβουν μέτρα για τη συμφιλίωση των αντικρουόμενων συμφερόντων, έχοντας ως πρωταρχικό γνώμονα το συμφέρον των παιδιών.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι το ΕΔΔΑ αναφέρει πως οι αρχές όφειλαν να χρησιμοποιήσουν όλα τα εύλογα μέσα για να αποφευχθεί η διατάραξη των δεσμών και των προσωπικών σχέσεων μεταξύ πατέρα και παιδιών, ακόμη και, εφόσον ενδείκνυτο, με την προσωρινή αποκατάσταση του status quo που υπήρχε πριν από την παράνομη μετακίνηση, μέχρι την οριστική απόφαση για την επιμέλεια.
- Γιατί τα προσωρινά μέτρα ήταν τόσο σημαντικά
Τα εθνικά δικαστήρια απέρριψαν τα αιτήματα για προσωρινά μέτρα, θεωρώντας μεταξύ άλλων ότι τα παιδιά δεν αντιμετώπιζαν τόσο σοβαρό κίνδυνο ώστε να απαιτείται τέτοια παρέμβαση. Το ΕΔΔΑ όμως έκρινε ότι αυτή η προσέγγιση δεν αποτελούσε αποτελεσματική εξέταση του βέλτιστου συμφέροντος των παιδιών, αλλά ουσιαστικά διαπίστωση της υφιστάμενης κατάστασης εκείνη τη χρονική στιγμή.
Δεν είχε δοθεί επαρκής σημασία στην παράνομη μετακίνηση, στη διακοπή της τακτικής επαφής πατέρα και παιδιών, στο γεγονός ότι δεν υπήρχε τότε εκτελεστή απόφαση για την επιμέλεια, στη συμπεριφορά της μητέρας, ούτε στους λόγους που την οδήγησαν στη μετακίνηση.
- Ο παράγοντας χρόνος στις οικογενειακές υποθέσεις
Το ΕΔΔΑ υπογράμμισε την κρίσιμη σημασία του χρόνου στις υποθέσεις που αφορούν παιδιά. Αντί τα εθνικά δικαστήρια να αντιμετωπίσουν άμεσα την κατάσταση, παρέπεμψαν ουσιαστικά το ζήτημα στην κύρια διαδικασία. Έτσι, η επίλυσή του μετατέθηκε για αργότερα.
Η καθυστέρηση είχε πολύ συγκεκριμένη συνέπεια: η κατάσταση που είχε δημιουργηθεί παράνομα από τη μητέρα παγιώθηκε με την πάροδο του χρόνου, με αποτέλεσμα η δυνατότητα του πατέρα να αποκτήσει αποκλειστική ή κοινή επιμέλεια να καταστεί ουσιαστικά θεωρητική.
- Το τετελεσμένο χρησιμοποιήθηκε στη συνέχεια ως πραγματικότητα
Τον Απρίλιο του 2023 το εφετείο ανέτρεψε την απόφαση περί κοινής επιμέλειας και ανέθεσε την αποκλειστική επιμέλεια στη μητέρα, παρέχοντας στον πατέρα δικαιώματα επικοινωνίας κάθε δεύτερο Σαββατοκύριακο και στις διακοπές. Η απόφαση βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στο ότι στο μεταξύ οι συνθήκες είχαν αλλάξει ουσιωδώς: τα παιδιά ζούσαν επί οκτώ μήνες στο νέο περιβάλλον και είχαν προσαρμοστεί σε αυτό. Παράλληλα, η απόσταση μεταξύ των κατοικιών θεωρήθηκε ασύμβατη με την κοινή επιμέλεια λόγω των μετακινήσεων και του ζητήματος της φοίτησης σε δύο σχολεία.
Το ΕΔΔΑ δέχθηκε ότι αυτοί οι λόγοι μπορούσαν να είναι σχετικοί, αλλά δεν πείστηκε ότι ήταν και επαρκείς. Ουσιαστικά, δεν είχε εξεταστεί επαρκώς γιατί είχαν αλλάξει οι συνθήκες και ποιες προσπάθειες είχε κάνει ο πατέρας για να αποτρέψει τη δημιουργία αυτής της κατάστασης.
- Η παράνομη συμπεριφορά δεν πρέπει να λειτουργεί προς όφελος εκείνου που τη δημιούργησε
Ιδιαίτερη σημασία έχει η επισήμανση του ΕΔΔΑ ότι δεν προκύπτει να εξετάστηκε εάν η παράνομη μετεγκατάσταση των παιδιών δεν θα έπρεπε να λειτουργήσει προς όφελος του γονέα που ήταν υπεύθυνος για αυτήν. Ούτε εξετάστηκε επαρκώς κατά πόσο η παραγνώριση των δικαιωμάτων του άλλου γονέα έπρεπε να επηρεάσει τις αποφάσεις σχετικά με την επιμέλεια και την επικοινωνία.
- Η μεταγενέστερη επιβολή κυρώσεων δεν ήταν αρκετή
Αργότερα επιβλήθηκαν πρόστιμα στη μητέρα για μη παράδοση των παιδιών, καταδικάστηκε για παρεμπόδιση της εκτέλεσης της απόφασης σχετικά με την επικοινωνία, της επιβλήθηκε ποινή με αναστολή, και υποχρεώθηκε να ζητήσει ψυχολογική συμβουλευτική. Ωστόσο, το ΕΔΔΑ θεώρησε ότι οι μεταγενέστερες αυτές ενέργειες έγιναν πολύ αργά για να αντισταθμίσουν την απουσία έγκαιρων μέτρων. Επιπλέον, η απόφαση του Δεκεμβρίου 2023 που ενέκρινε τελικά τη μετεγκατάσταση και την αλλαγή σχολείου χωρίς τη συναίνεση του πατέρα ουσιαστικά νομιμοποίησε εκ των υστέρων τις ενέργειες της μητέρας.
- Τελική κρίση του ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ κατέληξε ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν πέτυχαν δίκαιη ισορροπία μεταξύ των συμφερόντων όλων των εμπλεκομένων και διαπίστωσε, ομόφωνα, παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ. Επιδίκασε στον προσφεύγοντα 12.000 ευρώ για ηθική βλάβη.
Ακολουθεί το κείμενο της απόφασης:
