Στις οικογενειακές διαφορές, η καθυστέρηση της Δικαιοσύνης μπορεί να μετατραπεί σε πραγματική απώλεια οικογενειακού χρόνου. Όταν εκκρεμεί η επικοινωνία ενός μικρού παιδιού με γονέα του, τα δικαστήρια οφείλουν να ενεργούν με ιδιαίτερη ταχύτητα και επιμέλεια. Η απόφαση θεμελιώνει την παραβίαση στο ότι η αδικαιολόγητη καθυστέρηση στέρησε από μητέρα και κόρη τη δυνατότητα πρόσθετης επικοινωνίας σε ηλικία μόλις πέντε ετών.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: M.H. v. Poland
Αριθμός προσφυγής: 73247/14
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Πρώτο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 1 Δεκεμβρίου 2022
Οριστική: 1 Μαρτίου 2023
Διάταξη: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: Διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8, ομόφωνα.
- Αντικείμενο της υπόθεσης
Η υπόθεση αφορούσε δικαστική διαφορά σχετικά με τη γονική μέριμνα, τον τόπο διαμονής του παιδιού και την επικοινωνία της μητέρας με την ανήλικη κόρη της, καθώς και τη διάρκεια των σχετικών διαδικασιών. Οι γονείς βρίσκονταν σε έντονη σύγκρουση. Τον Αύγουστο του 2009 ο πατέρας αποχώρησε από την οικογενειακή κατοικία μαζί με την κόρη τους, χωρίς προηγούμενη γνώση ή συγκατάθεση της μητέρας. Η υπόθεση εξελίχθηκε στη συνέχεια μέσα από διαδικασίες για γονική μέριμνα, επικοινωνία και τελικά διαζύγιο.
- Η σχέση του παιδιού με τους δύο γονείς
Ιδιαίτερα σημαντικές είναι οι διαπιστώσεις των πραγματογνωμόνων. Στην έκθεση του 2009 αναφερόταν ότι και οι δύο γονείς διέθεταν γενικά επαρκείς γονικές ικανότητες, ενώ το παιδί είχε ισχυρό συναισθηματικό δεσμό και καλή σχέση και με τους δύο γονείς και επιθυμούσε την καθημερινή επαφή με τη μητέρα του. Σε μεταγενέστερη έκθεση του 2011 διαπιστώθηκε επίσης ότι το παιδί είχε ισχυρό συναισθηματικό δεσμό και με τους δύο γονείς και ότι και οι δύο ήταν εξίσου κατάλληλοι για την άμεση φροντίδα του. Ωστόσο, προτάθηκε να συνεχίσει το παιδί να διαμένει με τον πατέρα του, λαμβάνοντας υπόψη την ήδη διαμορφωμένη κατάσταση και την επιθυμία του παιδιού.
- Η απόφαση των πολωνικών δικαστηρίων
Στις 27 Μαΐου 2013 το πρωτοβάθμιο δικαστήριο εξέδωσε το διαζύγιο και όρισε κοινή γονική μέριμνα, με την κατοικία του παιδιού στον πατέρα. Καθορίστηκε παράλληλα εκτεταμένο πρόγραμμα επικοινωνίας της μητέρας, που περιλάμβανε εναλλάξ Σαββατοκύριακα, σχολικές διακοπές, καλοκαιρινές διακοπές, Πάσχα και Χριστούγεννα. Το 2014 το εφετείο μετέβαλε εν μέρει την απόφαση και ανέθεσε τη γονική εξουσία στον πατέρα, περιορίζοντας τη μητέρα στη συναπόφαση για σημαντικά ζητήματα της ζωής του παιδιού. Διατήρησε όμως την κατοικία του παιδιού στον πατέρα, κυρίως επειδή αυτό συμφωνούσε με την επιθυμία της κόρης και επειδή ο συγκεκριμένος τόπος είχε καταστεί το κέντρο της ζωής της.
- Τι έκρινε το ΕΔΔΑ για την επιμέλεια
Εδώ υπάρχει μία σημαντική διάκριση. Το ΕΔΔΑ δεν έκρινε ότι ήταν λανθασμένη η ανάθεση της καθημερινής φροντίδας/κατοικίας στον πατέρα. Αντίθετα, έκρινε ότι οι αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων στηρίζονταν στο βέλτιστο συμφέρον του παιδιού, σε εκτεταμένο αποδεικτικό υλικό και σε εκθέσεις ειδικών.
Το Δικαστήριο τόνισε επίσης ότι δεν είναι δική του αποστολή να υποκαθιστά τα εθνικά δικαστήρια στην εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών και στον προσδιορισμό του συμφέροντος του παιδιού, όταν οι εθνικές αρχές έχουν ενεργήσει εντός του περιθωρίου εκτίμησής τους.
Επιπλέον, η μητέρα είχε τη δυνατότητα να παρουσιάσει πλήρως τις θέσεις της και είχε πρόσβαση στο σχετικό αποδεικτικό υλικό. Επομένως, ως προς την ουσία της απόφασης για την κατοικία και τη γονική μέριμνα, το ΕΔΔΑ θεώρησε τη διαδικασία δίκαιη και την αιτιολογία επαρκή.
- Το κρίσιμο ζήτημα: η καθυστέρηση
Η παραβίαση του άρθρου 8 εντοπίστηκε αλλού. Το ΕΔΔΑ επικεντρώθηκε στην περίοδο 26 Ιουλίου 2011 έως 28 Φεβρουαρίου 2012, κατά την οποία υπήρξε αδικαιολόγητη καθυστέρηση στην εξέταση αιτήματος της μητέρας για πρόσθετες ημέρες επικοινωνίας. Η καθυστέρηση αυτή είχε πραγματικές συνέπειες: η μητέρα στερήθηκε τη δυνατότητα να αποκτήσει πρόσθετη επικοινωνία με την κόρη της τον Σεπτέμβριο, Νοέμβριο και Δεκέμβριο του 2011.
Το ίδιο το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι, δεδομένης της χρονικής εγγύτητας των ημερομηνιών για τις οποίες είχε ζητηθεί επικοινωνία, το εθνικό δικαστήριο όφειλε να είχε αποφασίσει γρήγορα, αξιοποιώντας τα στοιχεία που είχε ήδη στη διάθεσή του.
- Η ιδιαίτερη σημασία της ηλικίας του παιδιού
Η αδράνεια των αρχών είχε ως αποτέλεσμα μητέρα και κόρη να μη μπορέσουν να επωφεληθούν από πρόσθετη μεταξύ τους επικοινωνία, η οποία μπορούσε να έχει ιδιαίτερη σημασία λόγω της μικρής ηλικίας του παιδιού, που τότε ήταν πέντε ετών.
- Η γενική αρχή που διατυπώνει το ΕΔΔΑ
Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι στις υποθέσεις φροντίδας παιδιών τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν πρωτίστως να ανταποκρίνονται γρήγορα και κατάλληλα στη δυναμικά μεταβαλλόμενη οικογενειακή κατάσταση και όχι απλώς να επιδιώκουν την τυπική ολοκλήρωση της διαδικασίας.
Παράλληλα, διατύπωσε μια ιδιαίτερα σημαντική ισορροπία: Η υποχρέωση ταχείας εξέτασης μιας υπόθεσης που αφορά παιδί και η υποχρέωση ουσιαστικής κρίσης βάσει επαρκών και ποιοτικών αποδεικτικών στοιχείων αποτελούν εξίσου σημαντικά στοιχεία της επιμέλειας που απαιτεί το άρθρο 8. Άρα, το ΕΔΔΑ δεν λέει «ταχύτητα αντί ποιότητας». Απαιτεί και ταχύτητα και επαρκή διερεύνηση, επειδή αμφότερες υπηρετούν την αποτελεσματική προστασία της οικογενειακής ζωής.
- Η τελική κρίση
Το ΕΔΔΑ έκρινε ομόφωνα ότι η αδικαιολόγητη αδράνεια από 26 Ιουλίου 2011 έως 28 Φεβρουαρίου 2012 ήταν από μόνη της αρκετή για να στοιχειοθετήσει παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ. Διευκρίνισε, πάντως, ότι η συγκεκριμένη καθυστέρηση δεν επηρέασε από μόνη της το τελικό αποτέλεσμα ως προς την κατοικία και τη γονική μέριμνα του παιδιού. Το ΕΔΔΑ επιδίκασε 2.500 ευρώ για ηθική βλάβη και 2.060 ευρώ για δικαστικά έξοδα και δαπάνες.
Προηγουμένως, τα πολωνικά δικαστήρια είχαν αναγνωρίσει την υπερβολική καθυστέρηση και είχαν χορηγήσει περίπου 500 ευρώ, ποσό που το ΕΔΔΑ έκρινε ανεπαρκές ως αποκατάσταση της παραβίασης.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
