Η Jurišić v. Croatia αναδεικνύει ότι στις υποθέσεις επικοινωνίας ο χρόνος δεν αποτελεί ουδέτερο παράγοντα. Όταν μία δικαστικά αναγνωρισμένη σχέση γονέα και παιδιού δεν προστατεύεται έγκαιρα και αποτελεσματικά, η πάροδος του χρόνου μπορεί να οδηγήσει σε αποξένωση και να καταστήσει την ίδια τη δικαστική απόφαση πρακτικά άνευ αντικειμένου. Το ΕΔΔΑ τονίζει ότι η σύγκρουση και η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ των γονέων δεν απαλλάσσουν το κράτος από την υποχρέωση να ενεργεί αποτελεσματικά, με γνώμονα το υπέρτατο συμφέρον του παιδιού.
- Βασικά στοιχεία
Υπόθεση: Jurišić v. Croatia
Αριθμός προσφυγής: 29419/17
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Πρώτο Τμήμα
Ημερομηνία απόφασης: 16 Ιανουαρίου 2020
Διάταξη: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: Ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του Άρθρου 8
Ηθική βλάβη: 13.000 ευρώ
Δικαστικά έξοδα: 1.500 ευρώ.
- Ιστορικό της υπόθεσης
Ο προσφεύγων, Stjepan Jurišić, είχε αποκτήσει έναν γιο το 2006 από σχέση που είχε ήδη λήξει κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Επειδή η μητέρα φέρεται να αρνούνταν να τον δηλώσει ως πατέρα, αναγκάστηκε να προσφύγει δικαστικά και η πατρότητά του αναγνωρίστηκε με απόφαση της 9ης Φεβρουαρίου 2007. Ακολούθησαν πολυετείς δικαστικές διαδικασίες σχετικά με την επικοινωνία πατέρα και παιδιού. Ήδη το 2007 εκδόθηκε η πρώτη απόφαση επικοινωνίας. Το 2010 εκδόθηκε νέα απόφαση, σύμφωνα με την οποία ο πατέρας μπορούσε να έχει το παιδί το πρώτο και τρίτο Σαββατοκύριακο κάθε μήνα, καθώς και χρονικά διαστήματα κατά τις θερινές και χειμερινές διακοπές. Ωστόσο, η εφαρμογή των αποφάσεων αποδείχθηκε εξαιρετικά προβληματική.
- Η μακροχρόνια μη εφαρμογή των αποφάσεων επικοινωνίας
Ο πατέρας προσέφυγε επανειλημμένα στις αρχές για την εκτέλεση των δικαστικών αποφάσεων. Στην πορεία επιβλήθηκαν χρηματικά πρόστιμα στη μητέρα, επιχειρήθηκε αναγκαστική εκτέλεση, παρενέβησαν οι υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας, κινήθηκαν ποινικές διαδικασίες, έγιναν ψυχολογικές και ψυχιατρικές αξιολογήσεις, και εκδόθηκαν επανειλημμένα δικαστικές αποφάσεις σχετικά με την επικοινωνία. Παρά τα μέτρα αυτά, η επικοινωνία πατέρα και παιδιού δεν αποκαταστάθηκε ουσιαστικά.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι ειδικοί που εξέτασαν την υπόθεση το 2014 δεν διαπίστωσαν λόγο περιορισμού της επικοινωνίας. Ο ψυχίατρος επισήμανε υποψία πίεσης του παιδιού από τη μητέρα, ενώ ο ψυχολόγος έκρινε ότι οι δηλώσεις του παιδιού για τον πατέρα δεν είχαν επαρκές συναισθηματικό υπόβαθρο και ότι φαινόταν σαν να είχε διδαχθεί τι να λέει. Διαπιστώθηκε επίσης ισχυρή επιρροή της μητέρας στη διαμόρφωση της εικόνας που είχε το παιδί για τον πατέρα.
- Η αποξένωση είχε πλέον παγιωθεί
Το 2018 το εθνικό δικαστήριο που χειριζόταν την εκτέλεση διαπίστωσε ότι το παιδί είχε πλέον αποξενωθεί πλήρως από τον πατέρα του. Το ίδιο δικαστήριο επισήμανε ότι το παιδί, χωρίς δική του υπαιτιότητα, δεν είχε αναπτύξει δική του στάση απέναντι στον πατέρα, αλλά οι εντυπώσεις και οι απόψεις του είχαν διαμορφωθεί βάσει των απόψεων και δηλώσεων της μητέρας. Υπό τις συνθήκες που είχαν πλέον δημιουργηθεί, ο αποχωρισμός από τη μητέρα προκαλούσε στο παιδί έντονο στρες.
Αυτό αποτελεί κρίσιμο σημείο της υπόθεσης: όταν οι αρχές τελικά βρέθηκαν αντιμέτωπες με την πλήρη ρήξη της σχέσης, η κατάσταση είχε ήδη εξελιχθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε η εξαναγκαστική επικοινωνία να δημιουργεί πλέον κινδύνους για το ίδιο το παιδί.
- Τι εξέτασε το ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ διευκρίνισε ότι το βασικό ερώτημα δεν ήταν απλώς εάν υπήρχαν αποφάσεις υπέρ του πατέρα. Το κρίσιμο ερώτημα ήταν εάν οι κροατικές αρχές είχαν λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα που μπορούσαν εύλογα να απαιτηθούν ώστε να διευκολύνουν την επικοινωνία πατέρα και παιδιού. Και σε αυτό ακριβώς το σημείο το Δικαστήριο επανέλαβε μια ιδιαίτερα σημαντική αρχή της νομολογίας του: Στις υποθέσεις επικοινωνίας γονέα και παιδιού, η επάρκεια των μέτρων κρίνεται και από την ταχύτητα εφαρμογής τους, διότι η πάροδος του χρόνου μπορεί να έχει ανεπανόρθωτες συνέπειες στη μεταξύ τους σχέση και να οδηγήσει σε de facto επίλυση της υπόθεσης.
- Η κρίσιμη διαπίστωση του ΕΔΔΑ
Η δεύτερη απόφαση επικοινωνίας είχε εκδοθεί στις 14 Μαΐου 2010. Ωστόσο, περισσότερο από εννέα χρόνια αργότερα, η διαδικασία εκτέλεσης εξακολουθούσε να εκκρεμεί και το παιδί, που πλησίαζε πλέον τα δεκατρία έτη, αρνούνταν να βλέπει τον πατέρα του. Το ΕΔΔΑ κατέληξε ότι οι αρχές δεν είχαν λάβει εγκαίρως τα αναγκαία μέτρα που μπορούσαν εύλογα να αναμένονται για να διευκολυνθεί η επανένωση πατέρα και γιου. Η συνέπεια ήταν ιδιαίτερα σοβαρή: η κατάσταση είχε ουσιαστικά κριθεί de facto από την πάροδο του χρόνου, αφού ο πατέρας είχε δει τον γιο του μόνο σποραδικά από τη γέννησή του.
- Η παρεμπόδιση της επικοινωνίας και η ευθύνη του κράτους
Το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι είχαν επιβληθεί επανειλημμένα πρόστιμα στη μητέρα και ότι είχε υπάρξει ακόμη και ποινική καταδίκη για τη μη συμμόρφωση με τελεσίδικη δικαστική απόφαση. Έκρινε όμως ότι οι αντιδράσεις των αρχών ήρθαν υπερβολικά αργά σε σχέση με τον επείγοντα χαρακτήρα της υπόθεσης. Η πρώτη ποινική καταδίκη, για παράδειγμα, εκδόθηκε το 2015, όταν το παιδί ήταν ήδη εννέα ετών.
Το Δικαστήριο υπογράμμισε επίσης μία εξαιρετικά σημαντική αρχή: Η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ χωρισμένων γονέων δεν απαλλάσσει από μόνη της τις κρατικές αρχές από τις θετικές υποχρεώσεις τους βάσει του Άρθρου 8. Αντίθετα, δημιουργεί υποχρέωση των αρχών να λάβουν μέτρα που να συμβιβάζουν τα αντικρουόμενα συμφέροντα, έχοντας πάντοτε κατά νου το υπέρτατο συμφέρον του παιδιού.
- Η ιδιαίτερα σημαντική θέση του ΕΔΔΑ για την αποξένωση
Κατά την αξιολόγηση της υπόθεσης, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι οι εθνικές αρχές, παρά τις πολυάριθμες διαδικασίες και τις τελεσίδικες αποφάσεις επικοινωνίας υπέρ του πατέρα, δεν έλαβαν επί σειρά ετών επαρκώς αποτελεσματικά μέτρα απέναντι στην παρεμποδιστική και παράνομη συμπεριφορά της μητέρας. Το σημαντικότερο ίσως συμπέρασμα της απόφασης είναι η διατύπωση του Δικαστηρίου ότι, επειδή οι αρχές δεν αντέδρασαν εγκαίρως στο αίτημα του πατέρα να έχει τακτική επικοινωνία με τον γιο του: επέτρεψαν στην πάροδο του χρόνου να αποξενώσει το παιδί από τον πατέρα του και ουσιαστικά δεν τους επέτρεψαν ποτέ να αναπτύξουν συναισθηματικό δεσμό.
- Απόφαση
Το ΕΔΔΑ κατέληξε ομόφωνα ότι οι κροατικές αρχές απέτυχαν να εξασφαλίσουν την εφαρμογή του δικαιώματος επικοινωνίας του προσφεύγοντος με το παιδί του και, κατά συνέπεια, παραβίασαν το Άρθρο 8 της ΕΣΔΑ. Επιδίκασε στον προσφεύγοντα 13.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 1.500 ευρώ για έξοδα και δαπάνες της διαδικασίας ενώπιον του ΕΔΔΑ.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
