Στην υπόθεση A.V. κατά Σλοβενίας, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η επίμονη άρνηση των παιδιών να επικοινωνούν με τον πατέρα τους δεν απάλλασσε τις κρατικές αρχές από την υποχρέωση να λάβουν ουσιαστικά και κατάλληλα μέτρα για την αποκατάσταση της οικογενειακής σχέσης. Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι η γνώμη του παιδιού πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη, δεν συνιστά όμως άνευ όρων δικαίωμα veto, χωρίς εξέταση όλων των παραγόντων που συνδέονται με το βέλτιστο συμφέρον του. Η ανεπαρκής υποστήριξη της οικογένειας, οι ελλείψεις των κοινωνικών υπηρεσιών και η μη αξιοποίηση της οικογενειακής θεραπείας συνέβαλαν στην κρίση ότι η Σλοβενία δεν εκπλήρωσε τις θετικές υποχρεώσεις της. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
- Βασικά στοιχεία
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Τέταρτο Τμήμα
Υπόθεση: A.V. v. Slovenia
Αριθμός προσφυγής: 878/13
Ημερομηνία απόφασης: 9 Απριλίου 2019
Οριστική: 9 Ιουλίου 2019
Κρίσιμη διάταξη: Άρθρο 8 ΕΣΔΑ, δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής
Αποτέλεσμα: ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 8
Ικανοποίηση: 20.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 3.700 ευρώ για έξοδα και δαπάνες.
- Ιστορικό της υπόθεσης
Ο προσφεύγων ήταν πατέρας τριών παιδιών, τριδύμων, γεννημένων το 1996. Μετά τη λύση του γάμου, η μητέρα είχε την αποκλειστική επιμέλεια. Αρχικά είχε συμφωνηθεί επικοινωνία του πατέρα με τα παιδιά δύο φορές την εβδομάδα και κατά τις διακοπές. Σταδιακά όμως οι σχέσεις επιδεινώθηκαν και τα παιδιά άρχισαν να αρνούνται την επικοινωνία τους με τον πατέρα. Από τον Ιούλιο του 2006 έως τον Νοέμβριο του 2008 δεν υπήρξε επικοινωνία.
Το 2008 το εθνικό δικαστήριο έκρινε ότι η αρνητική στάση των παιδιών δεν αρκούσε για να διακοπεί η επικοινωνία και όρισε εποπτευόμενες συναντήσεις με τη συνδρομή ειδικού κοινωνικής υπηρεσίας. Ο σκοπός της παρέμβασης ήταν η παροχή ειδικής βοήθειας για την αποκατάσταση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ πατέρα και παιδιών.
- Η αποτυχία των εποπτευόμενων επαφών
Οι συναντήσεις δεν απέδωσαν. Τα παιδιά δήλωναν ότι δεν ήθελαν να βλέπουν τον πατέρα τους και οι συναντήσεις συχνά διαρκούσαν μόνο λίγα λεπτά. Ο πατέρας επανειλημμένα υποστήριζε ότι οι κοινωνικές υπηρεσίες δεν παρείχαν πραγματική επαγγελματική βοήθεια για την αποκατάσταση της σχέσης. Πρότεινε, μεταξύ άλλων, συναντήσεις σε πιο ανεπίσημο περιβάλλον, συμμετοχή του σχολικού ψυχολόγου που εμπιστεύονταν τα παιδιά και εμπλοκή ανεξάρτητου ειδικού. Οι προτάσεις αυτές δεν υιοθετήθηκαν. Μετά τις πρώτες αποτυχημένες συναντήσεις, η κοινωνική υπηρεσία ζήτησε από το δικαστήριο την τροποποίηση ή τη διακοπή της επικοινωνίας.
- Η ιδιαίτερη σημασία της οικογενειακής θεραπείας
Η πραγματογνώμονας ψυχίατρος έκρινε ότι η διαδικασία δημιουργίας σχέσης με τον πατέρα παρέμενε ανοιχτή και δυναμική και πρότεινε γονεϊκή θεραπεία με στόχο την ανάπτυξη αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των γονέων. Μάλιστα, κατά την κατάθεσή της ενώπιον του δικαστηρίου εκτίμησε ότι η θεραπευτική παρέμβαση είχε 80% πιθανότητα επιτυχίας. Η μητέρα, όμως, αρνήθηκε να συμμετάσχει σε οποιαδήποτε οικογενειακή θεραπεία. Τα εθνικά δικαστήρια τελικά δεν την διέταξαν, παρότι αναγνώρισαν ότι αποτελούσε τη μόνη βιώσιμη εναλλακτική για την αποκατάσταση της επικοινωνίας. Αυτό αποτέλεσε κρίσιμο στοιχείο στην κρίση του ΕΔΔΑ.
- Η διακοπή της επικοινωνίας
Το 2011 το εθνικό δικαστήριο αποφάσισε την πλήρη διακοπή της επικοινωνίας. Έκρινε ότι τα παιδιά, σχεδόν 15 ετών πλέον, αρνούνταν κατηγορηματικά την επικοινωνία και ότι οι εποπτευόμενες συναντήσεις τους προκαλούσαν ψυχική επιβάρυνση. Η απόφαση επικυρώθηκε σε δεύτερο βαθμό.
- Οι βασικές αρχές που θέτει το ΕΔΔΑ
α. Η σχέση γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της οικογενειακής ζωής – Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι η αμοιβαία απόλαυση της συντροφιάς γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της οικογενειακής ζωής. Συνεπώς, μέτρα που εμποδίζουν αυτή τη σχέση συνιστούν επέμβαση στα δικαιώματα του άρθρου 8.
β. Οι απόψεις των παιδιών πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, αλλά δεν αποτελούν απόλυτο «βέτο» – Το Δικαστήριο αναφέρει ότι οι απόψεις των παιδιών πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και να τους αποδίδεται η δέουσα βαρύτητα. Ωστόσο η άρνηση του παιδιού δεν αρκεί κατ’ ανάγκη για να παραμεριστεί το συμφέρον του γονέα για τακτική επικοινωνία. Κυρίως, το δικαίωμα του παιδιού να εκφράζει τη γνώμη του δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως παροχή άνευ όρων εξουσίας veto, χωρίς εξέταση των λοιπών παραγόντων και του πραγματικού συμφέροντος του παιδιού.
- Θετική υποχρέωση του κράτους
Το άρθρο 8 δεν υποχρεώνει απλώς το κράτος να απέχει από παρεμβάσεις στην οικογενειακή ζωή. Δημιουργεί και θετικές υποχρεώσεις. Σε υποθέσεις επικοινωνίας γονέα και παιδιού, οι αρχές οφείλουν καταρχήν να λαμβάνουν μέτρα που αποβλέπουν στην επανένωση και στη διευκόλυνση της επικοινωνίας, στον βαθμό που το συμφέρον του παιδιού επιτάσσει τη διατήρηση των προσωπικών σχέσεων και, όπου είναι κατάλληλο, την «επανοικοδόμηση» της οικογενειακής σχέσης.
Η υποχρέωση αυτή χαρακτηρίζεται από το ΕΔΔΑ ως υποχρέωση μέσων και όχι αποτελέσματος. Οι αρχές δηλαδή δεν μπορούν να εγγυηθούν ότι η σχέση θα αποκατασταθεί, αλλά πρέπει να έχουν λάβει όλα τα μέτρα που μπορούν ευλόγως να απαιτηθούν στις συγκεκριμένες περιστάσεις.
- Η έλλειψη συνεργασίας ενός γονέα δεν απαλλάσσει το κράτος
Το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι υπήρχε έλλειψη ενεργού συνεργασίας από την πλευρά της μητέρας και ότι εκείνη αντιτάχθηκε στη συμβουλευτική και στην οικογενειακή θεραπεία. Όμως ξεκαθάρισε ότι η έλλειψη συνεργασίας του γονέα με τον οποίο διαμένει το παιδί δεν απαλλάσσει από μόνη της τις κρατικές αρχές από τις θετικές υποχρεώσεις τους βάσει του άρθρου 8. Αντίθετα, οι αρχές εξακολουθούν να οφείλουν να λάβουν όσα μέτρα μπορούν εύλογα να απαιτηθούν για τη συμφιλίωση των συγκρουόμενων συμφερόντων, έχοντας ως πρωταρχικό κριτήριο το συμφέρον του παιδιού.
- Οι σοβαρές παραλείψεις των κοινωνικών υπηρεσιών
Το ΕΔΔΑ έδωσε ιδιαίτερη σημασία στην έκθεση της αρμόδιας Επιθεώρησης, η οποία είχε εντοπίσει σειρά προβλημάτων στη διαχείριση της υπόθεσης. Μεταξύ άλλων, διαπιστώθηκε ότι η κοινωνική υπηρεσία δεν είχε αντιμετωπίσει επαρκώς τα προβλήματα μεταξύ των γονέων, δεν είχε παράσχει τις κατάλληλες υπηρεσίες στην οικογένεια, δεν είχε καταρτίσει σωστή αξιολόγηση της κατάστασης και σχέδιο δράσης, δεν είχε αντιμετωπίσει ισότιμα τους δύο γονείς, είχε επιβαρύνει τα παιδιά με την ανάγκη να τοποθετηθούν ως προς την επικοινωνία, δεν είχε αξιολογήσει επαρκώς κατά πόσο τα παιδιά είχαν προετοιμαστεί για τις συναντήσεις.
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε επίσης ότι οι συναντήσεις πραγματοποιούνταν σε μάλλον τυπικό περιβάλλον, διαρκούσαν ελάχιστα και τα παιδιά δεν είχαν προετοιμαστεί κατάλληλα ώστε να διευκολυνθεί η επαναπροσέγγιση.
- Η στάση του πατέρα
Σημαντικό είναι ότι το ΕΔΔΑ επισημαίνει πως ο πατέρας ουδέποτε κρίθηκε ακατάλληλος για διατήρηση επικοινωνίας με τα παιδιά του. Αντίθετα, ζητούσε επανειλημμένα επαγγελματική βοήθεια και είχε δείξει προθυμία να συνεργαστεί με ειδικούς για να υπάρξει θετική εξέλιξη στη σχέση του με τα παιδιά. Αυτό διαφοροποιεί ουσιαστικά την υπόθεση από περιπτώσεις στις οποίες η διακοπή επικοινωνίας στηρίζεται σε αποδεδειγμένο κίνδυνο που προέρχεται από τον ίδιο τον γονέα.
- Η κρίσιμη ευθύνη των εθνικών δικαστηρίων
Το ΕΔΔΑ άσκησε κριτική και στα δικαστήρια. Τα εθνικά δικαστήρια δέχθηκαν ότι οι κοινωνικές υπηρεσίες είχαν κάνει ό,τι ήταν δυνατό για την εφαρμογή της απόφασης επικοινωνίας, χωρίς να εξετάσουν επαρκώς την ποιότητα των ενεργειών τους και τις συνέπειες των παραλείψεών τους. Η μεταγενέστερη παρέμβαση της Επιθεώρησης αποκάλυψε σοβαρές αδυναμίες, αλλά έγινε όταν η επικοινωνία είχε ήδη διακοπεί και οι συγκεκριμένες ελλείψεις δεν μπορούσαν πλέον να διορθωθούν.
- Η τελική κρίση του ΕΔΔΑ
Το Δικαστήριο κατέληξε ότι οι αρχές δεν εξασφάλισαν δίκαιη ισορροπία μεταξύ του δικαιώματος του πατέρα στον σεβασμό της οικογενειακής του ζωής και των επιδιωκόμενων σκοπών προστασίας των παιδιών. Επομένως, η Σλοβενία δεν εκπλήρωσε τις θετικές υποχρεώσεις της που απορρέουν από το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 8.
Συμπερασματικά:
- Η γνώμη του παιδιού έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, αλλά δεν αποτελεί αυτομάτως δικαίωμα veto στην επικοινωνία.
- Οι αρχές έχουν θετική υποχρέωση να διευκολύνουν και, όπου ενδείκνυται, να προσπαθούν να αποκαταστήσουν τη σχέση γονέα-παιδιού.
- Η άρνηση συνεργασίας ενός γονέα δεν απαλλάσσει το κράτος από αυτή την υποχρέωση.
- Απαιτείται στοχευμένη επαγγελματική υποστήριξη προς παιδιά και γονείς και όχι απλώς τυπική εφαρμογή εποπτευόμενων επαφών.
Πριν οδηγηθεί μια υπόθεση στην πλήρη διακοπή επικοινωνίας, αποκτά κρίσιμη σημασία αν οι αρμόδιες αρχές εξάντλησαν τα μέτρα που μπορούσαν εύλογα να απαιτηθούν στις συγκεκριμένες περιστάσεις.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
