Η ταχεία απονομή δικαιοσύνης στις υποθέσεις σχέσεων γονέα και παιδιού αντιμετωπίζεται ως ζήτημα προστασίας της οικογενειακής ζωής και όχι απλώς ως ζήτημα δικαστικής αποτελεσματικότητας.
- Βασικά στοιχεία της απόφασης
Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Πρώτο Τμήμα
Υπόθεση: Anagnostakis et autres c. Grèce
Αριθμός προσφυγής: 46075/16
Ημερομηνία απόφασης: 23 Σεπτεμβρίου 2021
Κατέστη οριστική: 23 Δεκεμβρίου 2021
Κρίσιμη διάταξη: άρθρο 8 ΕΣΔΑ, προστασία ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής.
Αποτέλεσμα: Διαπιστώθηκε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 8 λόγω των καθυστερήσεων στη διαδικασία καθορισμού της επικοινωνίας του πατέρα με το παιδί.
- Αντικείμενο της υπόθεσης
Η υπόθεση αφορούσε το δικαίωμα επικοινωνίας του πατέρα και των παππούδων από την πατρική πλευρά με το παιδί, καθώς και τη διάρκεια των σχετικών δικαστικών διαδικασιών. Το παιδί είχε γεννηθεί στις 23 Σεπτεμβρίου 2014 και ο πατέρας το είχε αναγνωρίσει εκουσίως στις 20 Οκτωβρίου 2014. Στην πράξη αναγνώρισης αναφερόταν ότι οι γονείς είχαν συμφωνήσει στην από κοινού άσκηση της γονικής ευθύνης.
- Η αρχική προσωρινή ρύθμιση της επικοινωνίας
Στις 18 Δεκεμβρίου 2015 εξετάστηκαν αιτήματα προσωρινών μέτρων. Η απόφαση 2924/2016 εκδόθηκε στις 27 Ιουνίου 2016, δηλαδή περισσότερο από έξι μήνες αργότερα. Με αυτήν αναγνωρίστηκε στον πατέρα προσωρινά επικοινωνία κάθε Σάββατο για τρεις ώρες και στους παππούδες αναγνωρίστηκε επικοινωνία κάθε Κυριακή για τρεις ώρες, στην κατοικία της μητέρας. Το ελληνικό δικαστήριο είχε δεχθεί ότι η προσωπική επικοινωνία με το παιδί συνέβαλλε στην ομαλή ψυχοσωματική του ανάπτυξη και στην ενίσχυση του δεσμού του με την πατρική οικογένεια.
- Σταδιακή διεύρυνση της επικοινωνίας
Η κατάσταση μεταβλήθηκε στη συνέχεια. Με την απόφαση 6187/2017 της 18ης Αυγούστου 2017, το δικαστήριο διαπίστωσε αλλαγή των συνθηκών και έκρινε ως πιθανό ότι, λόγω της φυσιολογικής εξέλιξης του παιδιού, αυτό έπρεπε να επικοινωνεί συχνότερα με τον πατέρα του. Για τον λόγο αυτό διεύρυνε σημαντικά τον χρόνο επικοινωνίας. Αργότερα, με την απόφαση 585/2018, καθορίστηκε σταδιακά ακόμη μεγαλύτερος χρόνος επικοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων διανυκτερεύσεων και ολόκληρων Σαββατοκύριακων.
- Η κρίση του Εφετείου για τη σχέση πατέρα και παιδιού
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η απόφαση 1600/2019 του Εφετείου Αθηνών. Το Εφετείο διαπίστωσε ότι το παιδί δεν είχε αρνητικά συναισθήματα απέναντι στον πατέρα ή στο περιβάλλον του και ότι οι σταθερές και συχνές επαφές τους από τον Αύγουστο του 2017 είχαν συμβάλει στην ενίσχυση των προσωπικών δεσμών τους. Παράλληλα, έκρινε ότι είχαν δημιουργηθεί δεσμοί ήδη από την περίοδο αμέσως μετά τη γέννηση, καθώς ο πατέρας είχε συμμετάσχει εκουσίως στη φροντίδα του νεογέννητου και είχε επιμείνει στη διατήρηση της σχέσης του με το παιδί ακόμη και όταν βρισκόταν στο εξωτερικό.
- Η σημαντικότερη αρχή που διατυπώνει το ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ επαναλαμβάνει ότι η συμβίωση/συνύπαρξη γονέα και παιδιού αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της «οικογενειακής ζωής» του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ. Το άρθρο 8 δεν επιβάλλει στο κράτος μόνο την υποχρέωση να απέχει από αυθαίρετες παρεμβάσεις. Δημιουργεί και θετικές υποχρεώσεις για τις κρατικές αρχές, μεταξύ των οποίων την υποχρέωση να λαμβάνουν μέτρα που διευκολύνουν την επανένωση γονέων και παιδιών και την επικοινωνία τους. Το ΕΔΔΑ επισημαίνει ότι αυτή η αρχή εφαρμόζεται και όταν οι συγκρούσεις σχετικά με την επικοινωνία ή την επιμέλεια υπάρχουν μεταξύ γονέων ή άλλων μελών της οικογένειας.
- Ο χρόνος δεν πρέπει να καθορίζει τη σχέση γονέα και παιδιού
Ακόμη σημαντικότερη είναι η θέση 68 της απόφασης. Το Δικαστήριο επισημαίνει ότι οι μελλοντικές σχέσεις γονέα και παιδιού πρέπει να καθορίζονται με βάση το σύνολο των σχετικών πραγματικών περιστάσεων και όχι απλώς από την πάροδο του χρόνου. Κατά συνέπεια η αναποτελεσματική και ιδίως καθυστερημένη διεξαγωγή των διαδικασιών επιμέλειας και επικοινωνίας μπορεί η ίδια να συνιστά παραβίαση των θετικών υποχρεώσεων που απορρέουν από το άρθρο 8.
Το ΕΔΔΑ τονίζει μάλιστα τον κίνδυνο η δικαστική καθυστέρηση να οδηγήσει ουσιαστικά σε de facto επίλυση της διαφοράς, πριν ακόμη εκδοθεί δικαστική απόφαση.
- «Εξαιρετική επιμέλεια» στις οικογενειακές υποθέσεις
Το Δικαστήριο καταλήγει σε μια πολύ σημαντική αρχή. Σε υποθέσεις που αφορούν τη σχέση ενός προσώπου με το παιδί του, οι αρχές έχουν υποχρέωση να επιδεικνύουν «εξαιρετική επιμέλεια» (diligence exceptionnelle), εξαιτίας του κινδύνου η πάροδος του χρόνου να οδηγήσει σε πραγματική επίλυση της υπόθεσης. Μάλιστα, η απαίτηση αυτή δεν αφορά μόνο το δικαίωμα σε δίκη εντός εύλογου χρόνου του άρθρου 6 §1. Το ΕΔΔΑ αναφέρει ότι αποτελεί επίσης διαδικαστική απαίτηση που εμπεριέχεται στο ίδιο το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
- Γιατί καταδικάστηκε η Ελλάδα
Για τον πατέρα, η διαδικασία ξεκίνησε στις 18 Δεκεμβρίου 2015. Η αρχική προσωρινή απόφαση εκδόθηκε στις 27 Ιουνίου 2016, ενώ η συζήτηση της κύριας υπόθεσης ορίστηκε για τις 4 Ιουνίου 2018, σχεδόν δύο χρόνια αργότερα. Μέχρι την εξέταση της υπόθεσης από το ΕΔΔΑ, η εσωτερική διαδικασία είχε διαρκέσει περισσότερο από 5 έτη και 9 μήνες, σε τέσσερις βαθμούς/στάδια δικαιοδοσίας, συμπεριλαμβανομένης της διαδικασίας προσωρινών μέτρων. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι τα επιχειρήματα της ελληνικής κυβέρνησης δεν μπορούσαν να δικαιολογήσουν τέτοια καθυστέρηση. Η καθυστέρηση σε τέτοιου είδους υποθέσεις μπορεί να δημιουργήσει τετελεσμένη πραγματική κατάσταση πριν ακόμη επιλυθεί η δικαστική διαφορά. Επομένως, λαμβάνοντας υπόψη την υποχρέωση για «εξαιρετική επιμέλεια», το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η διάρκεια της διαδικασίας δεν μπορούσε να θεωρηθεί εύλογη. Παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
- Τι δεν έκρινε το ΕΔΔΑ
Το ΕΔΔΑ δεν έκρινε επί της ουσίας ότι ο πατέρας δικαιούταν ίσο χρόνο ή εναλλασσόμενη κατοικία. Η αιτία της καταδίκης της Ελλάδας ήταν συγκεκριμένα η καθυστέρηση της διαδικασίας που αφορούσε τον καθορισμό της επικοινωνίας πατέρα και παιδιού. Μάλιστα, το παράπονο του πατέρα σχετικά με τη συχνότητα και τον τρόπο άσκησης της επικοινωνίας κρίθηκε τότε πρόωρο, ενώ ως προς τους παππούδες αντίστοιχα επιμέρους παράπονα απορρίφθηκαν λόγω μη εξάντλησης των εσωτερικών ενδίκων μέσων ή ως προδήλως αβάσιμα.
- Αποζημίωση
Το ΕΔΔΑ επιδίκασε στον πρώτο προσφεύγοντα 2.600 ευρώ για ηθική βλάβη, 1.000 ευρώ για έξοδα και δαπάνες.
Συμπερασματικά
Στις υποθέσεις που αφορούν τη σχέση γονέα και παιδιού, η απονομή της δικαιοσύνης πρέπει να γίνεται με εξαιρετική επιμέλεια και ταχύτητα. Η πάροδος του χρόνου δεν είναι ουδέτερη: μπορεί να αποδυναμώσει τους οικογενειακούς δεσμούς και να δημιουργήσει τετελεσμένες καταστάσεις πριν ακόμη τα δικαστήρια αποφανθούν. Για τον λόγο αυτό, η υπερβολική καθυστέρηση των διαδικασιών επικοινωνίας μπορεί να αποτελεί αυτοτελή παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
Ακολουθεί η απόφαση στο σύνδεσμο:
