Μαρία Κεφάλα – Καρλή, 2025
- Αντικείμενο
Η εργασία της Μαρίας Κεφάλα-Καρλή έχει ως αντικείμενο τις νομολογιακές εξελίξεις μετά τον Ν. 4800/2021 ως προς την επικοινωνία γονέα και ανήλικου τέκνου. Εστιάζει ειδικά στις περιπτώσεις όπου η αποκλειστική επιμέλεια ανατίθεται στον έναν γονέα και το δικαστήριο καλείται να ρυθμίσει την επικοινωνία του άλλου. Κεντρικό ερώτημα είναι κατά πόσο εφαρμόζεται στην πράξη το μαχητό τεκμήριο του 1/3 του συνολικού χρόνου του άρθρου 1520 ΑΚ και με ποια αιτιολογία τα δικαστήρια αποκλίνουν από αυτό.
- Αριθμητικά ευρήματα
Η εργασία καταγράφει 31 δικαστικές αποφάσεις του Μονομελούς Πρωτοδικείου Χαλκίδας για τα έτη 2022-2025, στις οποίες ανατέθηκε αποκλειστική επιμέλεια στον έναν γονέα και ρυθμίστηκε η επικοινωνία του άλλου. Από αυτές:
– 10 αποφάσεις εφάρμοσαν το τεκμήριο του 1/3,
– 13 αποφάσεις ρύθμισαν την επικοινωνία κατά παρέκκλιση από αυτό, αναφέροντας λόγο παρέκκλισης, με την εργασία να επισημαίνει ειδικά περίπτωση απόφασης χωρίς σχετική αιτιολογία,
– οι υπόλοιπες περιπτώσεις αφορούν, μεταξύ άλλων, συμφωνίες των γονέων ή ειδικότερες ρυθμίσεις.
Άρα το κρίσιμο εύρημα είναι ότι, στο συγκεκριμένο δείγμα, το 1/3 δεν εμφανίζεται ως ο σταθερά εφαρμοζόμενος πρακτικός κανόνας.
- Οι λόγοι με τους οποίους τα δικαστήρια αποκλίνουν από το 1/3
Η συγγραφέας εντοπίζει ότι ακόμη και μετά τον Ν. 4800/2021 εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται λόγοι που συναντώνταν και στην προγενέστερη νομολογία, όπως:
– μικρή ηλικία του παιδιού,
– χιλιομετρική απόσταση των κατοικιών,
– επάγγελμα του γονέα,
– έντονα συγκρουσιακές σχέσεις μεταξύ των γονέων,
– προσκόλληση του παιδιού στη μητέρα,
– ζητήματα υγείας του παιδιού,
– άρνηση του ίδιου του παιδιού να επικοινωνήσει.
Η κριτική θέση της εργασίας είναι ότι ορισμένοι από αυτούς τους λόγους χρησιμοποιούνται χωρίς πάντοτε να υπάρχει επαρκής, εξατομικευμένη και εμπεριστατωμένη αιτιολογία για την παρέκκλιση.
Η νομοθετική μεταβολή δεν φαίνεται να έχει εξαλείψει παλαιότερα νομολογιακά κριτήρια περιορισμού της επικοινωνίας.
- Εξαιρετικά σημαντικό εύρημα για την αποκλειστική επιμέλεια
Η συγγραφέας επισημαίνει ότι οι υποθέσεις αποκλειστικής επιμέλειας φαίνεται να αποτελούν πλέον περιορισμένο μέρος των οικογενειακών αποφάσεων που εξετάστηκαν. Συγκεκριμένα αναφέρει ότι οι αποφάσεις που ρύθμιζαν αυτοτελώς επικοινωνία ήταν:
| Έτος | Σύνολο αποφάσεων οικογενειακού τμήματος | Αυτοτελής ρύθμιση επικοινωνίας |
|---|---|---|
| 2022 | 35 | 7 |
| 2023 | 36 | 10 |
| 2024 | 36 | 7 |
| 2025 | 36 | 4 |
Η ίδια συμπεραίνει από αυτά ότι ακολουθείται πλέον σε σημαντικό βαθμό ο κανόνας της συνεπιμέλειας, είτε με χρονική κατανομή/εναλλασσόμενη κατοικία είτε με κοινή επιμέλεια και αποκλειστικό τόπο διαμονής του τέκνου.
- Πολύ σημαντικό εύρημα ως προς το φύλο του γονέα
Από το συγκεκριμένο δείγμα των αποφάσεων, μόνο σε 2 υποθέσεις η αποκλειστική επιμέλεια ανατέθηκε στον πατέρα και ρυθμίστηκε η επικοινωνία της μητέρας. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις ο γονέας του οποίου ρυθμίζεται η επικοινωνία είναι ο πατέρας. Το εύρημα δεν αποδεικνύει από μόνο του δικαστική μεροληψία λόγω φύλου, αλλά αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό εμπειρικό δεδομένο που δικαιολογεί ευρύτερη πανελλαδική έρευνα.
- Η ακρόαση του παιδιού αποκτά ουσιαστικό βάρος
Η εργασία διαπιστώνει ότι το Δικαστήριο εφαρμόζει το άρθρο 1511 παρ. 4 ΑΚ και ακούει το παιδί όταν θεωρεί ότι έχει την κατάλληλη ηλικία και πνευματική ωριμότητα. Σε σειρά αποφάσεων η εκφρασθείσα βούληση του τέκνου όχι μόνο συνεκτιμάται, αλλά επηρεάζει ουσιαστικά την κρίση για:
- την ανάθεση επιμέλειας,
- τον τόπο κατοικίας,
- τη διάρκεια και μορφή της επικοινωνίας.
Η συγγραφέας όμως εντοπίζει και προβληματικές περιπτώσεις όπου η επιθυμία του παιδιού φαίνεται να χρησιμοποιείται ως λόγος περιορισμού χωρίς επαρκή διερεύνηση του κατά πόσο είναι ελεύθερη και ανεπηρέαστη.
- Ψυχολόγοι και πραγματογνωμοσύνη
Ένα άλλο ενδιαφέρον μοτίβο είναι η αυξανόμενη χρήση ειδικών ψυχικής υγείας. Η εργασία καταγράφει περιπτώσεις στις οποίες το δικαστήριο:
- συνιστά συνεδρίες με ψυχολόγο,
- θέτει συμβουλευτικές συνεδρίες ως στοιχείο της ρύθμισης,
- διατάσσει ψυχιατρική πραγματογνωμοσύνη πριν αποφασίσει εάν πρέπει να αποκλειστεί επικοινωνία.
Η απόφαση 11/2023 προβάλλεται από τη συγγραφέα ως θετικό παράδειγμα, επειδή το Δικαστήριο, πριν αποφασίσει για αποκλεισμό επικοινωνίας σε ιδιαίτερα σοβαρή υπόθεση, διέταξε παιδοψυχιατρική πραγματογνωμοσύνη με συγκεκριμένα ερωτήματα.
- Προβληματισμός για τον πλήρη αποκλεισμό της επικοινωνίας
Η εργασία ασκεί κριτική στην πρακτική αποκλεισμού της δια ζώσης επικοινωνίας χωρίς προηγούμενη εξειδικευμένη αξιολόγηση της καταλληλότητας του γονέα. Αντιπαραβάλλει διαφορετικές αποφάσεις και υποστηρίζει ότι συναντώνται μη ομοιόμορφες δικαστικές προσεγγίσεις, ακόμη και σε ιδιαίτερα σοβαρές καταστάσεις. Αυτό αποτελεί σημαντικό εύρημα για το ζήτημα που έχουμε συζητήσει αρκετές φορές: την προβλεψιμότητα και ομοιομορφία εφαρμογής του οικογενειακού δικαίου.
- Μεταβολή κατοικίας του παιδιού
Ιδιαίτερη κριτική ασκείται και στην εφαρμογή του άρθρου 1519 ΑΚ. Στην απόφαση 475/2023 εγκρίθηκε μεταβολή κατοικίας των παιδιών, με απόσταση περίπου 638 χλμ. μεταξύ των κατοικιών. Παράλληλα ρυθμίστηκε επικοινωνία που, κατά την αξιολόγηση της συγγραφέως, λόγω αποστάσεων και οικονομικού κόστους μπορεί να καταστεί στην πράξη εξαιρετικά δυσχερής.
Η βασική ιδέα εδώ είναι πολύ σημαντική. Δεν αρκεί να προβλέπεται τυπικά επικοινωνία. Πρέπει η ρύθμιση να είναι και πρακτικά εφαρμόσιμη.
- Συμβιβασμός και διαμεσολάβηση
Από τις 31 αποφάσεις, σύμφωνα με την εργασία, μόλις 6 εκδόθηκαν κατόπιν συμβιβαστικής επίλυσης και συμφωνίας των γονέων. Η συγγραφέας επισημαίνει επίσης ότι όταν υπάρχει συμφωνία, το δικαστήριο τείνει να την επικυρώνει, ενώ θεωρεί ότι δεν προκύπτει πάντοτε ουσιαστικός έλεγχος του κατά πόσο η συμφωνία υπηρετεί πράγματι το συμφέρον του παιδιού και τη λογική του άρθρου 1520 ΑΚ.
- Χρόνος απονομής δικαιοσύνης
Η εργασία υπολογίζει ότι κατά την περίοδο 2022-2025:
- η αρχική δικάσιμος προσδιοριζόταν περίπου 4,5 μήνες μετά την κατάθεση,
- η πρωτόδικη απόφαση εκδιδόταν περίπου 6 μήνες μετά τη συζήτηση.
Για υποθέσεις που αφορούν την καθημερινή σχέση παιδιού-γονέα, πρόκειται για στοιχείο με ιδιαίτερη πολιτική σημασία.
- Τι δήλωσαν οι ίδιοι οι γονείς
Η συγγραφέας έδωσε ερωτηματολόγιο σε 10 διαδίκους-γονείς, αρκετά χρόνια μετά τη δικαστική διαδικασία. Τα αποτελέσματα που αναφέρει είναι:
- 5/10 θεωρούν θετικές τις αλλαγές του Ν. 4800/2021 και 5/10 αρνητικές.
- 7/10 δεν αντιλήφθηκαν στην πράξη τις αλλαγές του νόμου κατά τη δικαστική επίλυση.
- 7/10 δήλωσαν ικανοποιημένοι από το αποτέλεσμα της απόφασης.
- Σε 5/10 περιπτώσεις η δικαστική απόφαση τηρείται, ενώ στις άλλες 5 όχι.
Η εργασία αναφέρει επίσης ότι, στο συγκεκριμένο μικρό δείγμα, ο πατέρας εμφανίζεται συχνότερα ως ο γονέας που παραβιάζει την απόφαση, είτε ως προς την επικοινωνία είτε ως προς τη διατροφή. Το συγκεκριμένο εύρημα χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή λόγω του πολύ μικρού δείγματος των 10 ατόμων.
- Η πολύ ενδιαφέρουσα τελική θέση της εργασίας
Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα θεωρητική θέση βρίσκεται στο τέλος. Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι, υπό το νέο πλαίσιο, αποκλειστική επιμέλεια στον έναν γονέα και ουσιαστική επικοινωνία 1/3 στον άλλο γονέα μπορεί στην πράξη να προσεγγίζει λειτουργικά τη συνεπιμέλεια, δεδομένου ότι τα σημαντικά ζητήματα υγείας και εκπαίδευσης εξακολουθούν να απαιτούν κοινή απόφαση, ενώ ο άλλος γονέας έχει πλέον πολύ ουσιαστικό χρόνο καθημερινής φροντίδας του παιδιού.
- Συνοψίζοντας 7 βασικά ευρήματα:
- Το τεκμήριο 1/3 δεν εφαρμόζεται με συνέπεια. Στο συγκεκριμένο δείγμα οι παρεκκλίσεις είναι συχνές.
- Προγενέστερα νομολογιακά κριτήρια εξακολουθούν να επηρεάζουν τις αποφάσεις μετά τον Ν. 4800/2021.
- Η αιτιολόγηση των παρεκκλίσεων δεν είναι πάντοτε επαρκώς συγκεκριμένη, σύμφωνα με την αξιολόγηση της συγγραφέως.
- Η αποκλειστική επιμέλεια στον πατέρα είναι εξαιρετικά περιορισμένη στο εξεταζόμενο δείγμα, μόλις δύο περιπτώσεις.
- Η φωνή του παιδιού έχει αποκτήσει σημαντικό βάρος, αλλά χρειάζεται ασφαλής διερεύνηση της αυθεντικότητας και της ανεπηρέαστης βούλησής του.
- Υπάρχει απόσταση μεταξύ νομοθετικής ρύθμισης και πρακτικής εφαρμογής, κάτι που φαίνεται χαρακτηριστικά και από το ότι 7/10 ερωτηθέντες γονείς δήλωσαν ότι δεν αντιλήφθηκαν τις αλλαγές του Ν. 4800/2021 στη δική τους δικαστική διαδικασία.
- Χρειάζεται συστηματική συλλογή δικαστικών δεδομένων, διότι η συγκεκριμένη εργασία δείχνει πόσο χρήσιμη είναι η ποσοτική αποτίμηση της πραγματικής εφαρμογής του οικογενειακού δικαίου.
Η εμπειρική εξέταση της νομολογίας του Μονομελούς Πρωτοδικείου Χαλκίδας για την περίοδο 2022-2025 καταδεικνύει σημαντική ανομοιογένεια στην εφαρμογή του άρθρου 1520 ΑΚ και συχνές παρεκκλίσεις από το μαχητό τεκμήριο του 1/3, γεγονός που ενισχύει την ανάγκη συστηματικής, πανελλαδικής αξιολόγησης της εφαρμογής του Ν. 4800/2021 βάσει μετρήσιμων δικαστικών δεδομένων.
Ακολουθεί η διπλωματική στον σύνδεσμό:
