Άρθρο του Γεώργιου Δ. Αγγελάκου, MSc Οργανωσιακής Ψυχολογίας, Ιανουάριος 2026
Η γονική αποξένωση αποτελεί ένα σύνθετο ψυχοκοινωνικό φαινόμενο που παρατηρείται συχνά σε περιβάλλοντα έντονης γονεϊκής σύγκρουσης, κυρίως μετά από διαζύγιο ή διάσπαση της οικογένειας. Χαρακτηρίζεται από τη συστηματική απομάκρυνση του παιδιού από τον έναν γονέα, μέσω άμεσων ή έμμεσων πρακτικών επιρροής από τον άλλον. Το παρόν άρθρο εξετάζει τις ψυχολογικές, γνωστικές και αναπτυξιακές επιπτώσεις της γονικής αποξένωσης, καθώς και τις μακροχρόνιες συνέπειές της στην ενήλικη ζωή, με ιδιαίτερη έμφαση στη δυστυχία, την επαγγελματική δυσλειτουργία και την απώλεια εκπαιδευτικών ευκαιριών. Μέσα από σύγχρονη διεθνή βιβλιογραφία, αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο η αποξένωση λειτουργεί ως αναπτυξιακό «ντόμινο», επηρεάζοντας την αυτοεκτίμηση, την επαγγελματική ταυτότητα και τη συνολική ποιότητα ζωής. Τέλος, συζητείται ο ρόλος των θεσμών και των επαγγελματιών ψυχικής υγείας στην πρόληψη και θεραπευτική αντιμετώπιση του φαινομένου.
Λέξεις-κλειδιά: γονική αποξένωση, παιδικό τραύμα, επαγγελματική ανάπτυξη, ψυχική υγεία ενηλίκων, οικογενειακή ψυχολογία
Εισαγωγή
Η γονική αποξένωση αποτελεί ένα από τα πλέον επιβαρυντικά φαινόμενα για την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού. Δεν πρόκειται απλώς για μια σύγκρουση μεταξύ ενηλίκων, αλλά για μια διαδικασία μέσα από την οποία το παιδί οδηγείται – άμεσα ή έμμεσα – στην απόρριψη του ενός γονέα, προκειμένου να διατηρήσει την ψυχική του επιβίωση και την αίσθηση ασφάλειας με τον άλλον (Baker & Verrocchio, 2021).
Η σύγχρονη έρευνα αναγνωρίζει ότι οι συνέπειες της γονικής αποξένωσης δεν περιορίζονται στην παιδική ηλικία, αλλά επεκτείνονται στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή, επηρεάζοντας τη συναισθηματική ρύθμιση, την ταυτότητα, τις διαπροσωπικές σχέσεις και την επαγγελματική πορεία του ατόμου (Harman et al., 2022).
Ορισμός και Θεωρητικό Πλαίσιο
Η γονική αποξένωση περιγράφει ένα σύνολο συμπεριφορών μέσω των οποίων ένας γονέας παρεμβαίνει στη σχέση του παιδιού με τον άλλον γονέα, προκαλώντας φόβο, θυμό, ενοχή ή απαξίωση (Baker, 2020). Παρότι δεν αποτελεί επίσημη διαγνωστική κατηγορία στο DSM-5 ή στο ICD-11, η επιστημονική βιβλιογραφία αναγνωρίζει την ύπαρξη ενός σαφούς και επαναλαμβανόμενου μοτίβου ψυχολογικής επιβάρυνσης.
Η θεωρία δεσμού (attachment theory) προσφέρει ένα βασικό ερμηνευτικό πλαίσιο, καθώς η αποξένωση διαταράσσει την αίσθηση ασφαλούς προσκόλλησης, οδηγώντας σε ανασφαλή ή αποδιοργανωμένα μοτίβα δεσμού (Hazan & Shaver, 2017).
Ψυχολογικές και Αναπτυξιακές Συνέπειες στην Παιδική και Εφηβική Ηλικία
Τα παιδιά που βιώνουν γονική αποξένωση εμφανίζουν αυξημένα επίπεδα άγχους, καταθλιπτικών συμπτωμάτων, θυμού και εσωτερικής σύγκρουσης πίστης (Baker & Ben-Ami, 2021). Η ανάγκη να απορρίψουν τον έναν γονέα για να διατηρήσουν τη σχέση με τον άλλον οδηγεί σε σοβαρή συναισθηματική σύγχυση.
Σε γνωστικό επίπεδο, η συνεχής έκθεση σε αρνητικά αφηγήματα ενισχύει την άκαμπτη και ασπρόμαυρη σκέψη, περιορίζοντας την ικανότητα του παιδιού να επεξεργάζεται πολυπλοκότητα και αντιφάσεις (Drozd & Olesen, 2021). Αυτό συχνά μεταφράζεται σε μαθησιακές δυσκολίες, μειωμένη συγκέντρωση και πτώση της σχολικής επίδοσης.
Εφηβεία, Ταυτότητα και Συναισθηματική Ρύθμιση
Η εφηβεία αποτελεί κρίσιμο στάδιο για τη διαμόρφωση της ταυτότητας. Η απόρριψη του ενός γονέα συχνά συνοδεύεται από την απόρριψη πτυχών του ίδιου του εαυτού του παιδιού, γεγονός που οδηγεί σε σύγχυση ταυτότητας και χαμηλή αυτοεκτίμηση (Erikson, 1968).
Η συναισθηματική απορρύθμιση, οι εκρήξεις θυμού ή η έντονη απόσυρση αποτελούν συχνά συμπεριφορικά μοτίβα σε εφήβους που έχουν βιώσει αποξένωση, αυξάνοντας τον κίνδυνο κοινωνικής απομόνωσης και ψυχοσωματικών συμπτωμάτων (Harman et al., 2022).
Εκπαίδευση, Ακαδημαϊκή Πορεία και Χαμένες Ευκαιρίες
Τα σχολικά και πανεπιστημιακά χρόνια αποτελούν θεμέλιο για την επαγγελματική και προσωπική εξέλιξη. Η γονική αποξένωση, ωστόσο, συχνά μετατρέπει αυτή την περίοδο σε ένα ψυχολογικό πεδίο επιβίωσης αντί ανάπτυξης. Έρευνες δείχνουν ότι τα άτομα αυτά παρουσιάζουν αυξημένα ποσοστά ακαδημαϊκής αστάθειας, αλλαγών κατεύθυνσης σπουδών και εγκατάλειψης εκπαιδευτικών στόχων (Baker & Verrocchio, 2021).
Η συναισθηματική ενέργεια που απαιτείται για τη διαχείριση της οικογενειακής σύγκρουσης αφαιρεί πολύτιμους ψυχικούς πόρους από τη μάθηση και τη στοχοθέτηση.
Γονική Αποξένωση και Επαγγελματική Δυσλειτουργία στην Ενήλικη Ζωή
Η ενήλικη ζωή συχνά αποκαλύπτει τις πιο βαθιές συνέπειες της αποξένωσης. Άτομα που έχουν βιώσει γονική αποξένωση αναφέρουν χαμηλότερη επαγγελματική αυτοπεποίθηση, φόβο αποτυχίας και δυσκολία στη λήψη αποφάσεων (Baker, 2020).
Η εργασία συχνά βιώνεται όχι ως χώρος αυτοπραγμάτωσης, αλλά ως πεδίο αναπαραγωγής παλαιών τραυματικών μοτίβων, ιδιαίτερα σε σχέση με την εξουσία, την αξιολόγηση και την απόρριψη (Kafetsios et al., 2020).
Το Αναπτυξιακό «Ντόμινο» της Δυστυχίας
Η αποξένωση λειτουργεί ως αναπτυξιακό ντόμινο:
- πρώτα επηρεάζει τη συναισθηματική ασφάλεια,
- έπειτα τη μαθησιακή πορεία,
- στη συνέχεια την επαγγελματική ταυτότητα,
- και τελικά τη συνολική αίσθηση νοήματος και ευτυχίας.
Ακόμη και αντικειμενικά «επιτυχημένα» άτομα συχνά βιώνουν έντονη υποκειμενική δυστυχία, αίσθημα ανεκπλήρωτου και χρόνια επαγγελματική δυσαρέσκεια (Baker & Ben-Ami, 2021).
Πίνακας 1 – Ψυχολογικές Επιπτώσεις της Γονικής Αποξένωσης ανά Αναπτυξιακό Στάδιο
| Στάδιο | Επιπτώσεις |
| Παιδική ηλικία | Άγχος, ενοχή, συναισθηματική σύγχυση |
| Εφηβεία | Θυμός, απόσυρση, σχολική πτώση |
| Νεαρή ενήλικη ζωή | Ακαδημαϊκή αστάθεια, χαμηλή αυτοεκτίμηση |
| Ενήλικη ζωή | Επαγγελματική δυσλειτουργία, δυστυχία |
Ρόλος Θεσμών και Θεραπευτικές Παρεμβάσεις
Η αντιμετώπιση της γονικής αποξένωσης απαιτεί συνεργασία μεταξύ δικαστηρίων και επαγγελματιών ψυχικής υγείας. Η έγκαιρη παρέμβαση, η οικογενειακή θεραπεία και η εκπαίδευση των γονέων μπορούν να μειώσουν τις μακροχρόνιες συνέπειες (Drozd & Olesen, 2021).
Συμπεράσματα
Η γονική αποξένωση αποτελεί μια σοβαρή μορφή ψυχολογικού τραύματος με διαγενεακές και μακροχρόνιες επιπτώσεις. Οι συνέπειές της εκτείνονται πέρα από την παιδική ηλικία, επηρεάζοντας την εκπαίδευση, την επαγγελματική ανάπτυξη και τη συνολική ευτυχία του ατόμου.
Βιβλιογραφία
Baker, A. J. L. (2020). Adult children of parental alienation syndrome. W. W. Norton.
Baker, A. J. L., & Ben-Ami, N. (2021). Adult recall of childhood exposure to parental alienation. Journal of Divorce & Remarriage, 62(2), 75–94.
Baker, A. J. L., & Verrocchio, M. C. (2021). Parental alienation: An integrative review. Psychological Bulletin, 147(9), 938–973.
Drozd, L., & Olesen, N. (2021). Is it abuse, alienation, or estrangement? Family Court Review, 59(2), 227–245.
Harman, J. J., Leder-Elder, S., & Biringen, Z. (2022). Prevalence of parental alienating behaviors. Journal of Family Psychology, 36(4), 453–464.
Kafetsios, K., Nezlek, J. B., & Vassilakou, T. (2020). Attachment orientations and well-being at work. Journal of Occupational Health Psychology, 25(4), 256–270.