Mark D. Roseman, PhD, The Toby Center
Όταν το Διαζύγιο Γίνεται Πόλεμος: Η Κρυφή Κακοποίηση της Γονικής Αποξένωσης
Το τέλος ενός γάμου είναι ένα επώδυνο κεφάλαιο, αλλά για εκατομμύρια παιδιά μπορεί να κλιμακωθεί σε ένα ύπουλο συναισθηματικό πεδίο μάχης. Αυτό που ξεκινά ως άγχος αποχωρισμού μπορεί να μετατραπεί σε μια καταστροφική μορφή ψυχολογικής κακοποίησης γνωστή ως γονική αποξένωση (ΓΑ). Δεν πρόκειται απλώς για ένα παιδί που προτιμά τον έναν γονέα. Είναι η διαβρωτική διαδικασία με την οποία ο ένας γονέας χειραγωγεί και δηλητηριάζει τη σχέση ενός παιδιού με τον άλλον, μετατρέποντάς το σε «κινητό όπλο» στον πόλεμο του διαζυγίου.
Το διακύβευμα σε αυτή τη σύγκρουση είναι τραγικά υψηλό. Υπηρεσίες όπως το Κέντρο Toby για Οικογενειακές Μεταβάσεις βασίζονται στην αποστολή να «βελτιώσουν τα αποτελέσματα των παιδιών όταν οι γονείς επιλέγουν να χωρίσουν», βασισμένες στην αρχή ότι «Ο ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ Γονέας είναι ΚΑΙ ΟΙ ΔΥΟ Γονείς». Ο ΓΑΜΟΣ, ως έννοια, επιτίθεται άμεσα σε αυτή τη βασική πεποίθηση, αντικαθιστώντας την καθοδήγηση της φροντίδας με συναισθηματική βλάβη.
Η Ανατομία του Αποξενωτή «Κακοποιού»
Η ψυχική υγεία γεννιέται από το ακραίο στρες και την απεγνωσμένη ανάγκη για έλεγχο. Ο δράστης είναι ο «αποξενωτής κτύπος» – ένας γονέας τόσο συναισθηματικά παραλυμένος από τη διαδικασία του διαζυγίου που γίνεται ένας παραλυτικός ελεγκτής.
Αυτή η καταστροφική στροφή καθοδηγείται από μια βαθιά απειλή για την ταυτότητα του γονέα. Όταν το διαζύγιο ανατρέπει τη θεμελιώδη αίσθηση του εαυτού κάποιου – ως πατέρα, μητέρας ή πολύτιμου συντρόφου – ενεργοποιεί βαθιά ριζωμένες συναισθηματικές ανασφάλειες: φόβο, θυμό, οργή, θλίψη, φθόνο και ζήλια. Η χειραγώγηση του παιδιού είναι, για τον αποξενωτή, μια ασυνείδητη πράξη επιβίωσης, μια άμυνα ενάντια στις αντιληπτές «ακραίες απειλές για τον ορισμό του εαυτού του». Αντιδρούν σε μια εσωτερική κρίση προκαλώντας μια εξωτερική.
Η σύγκρουση συχνά επιδεινώνεται από βαθιές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο οι διαζευγμένες μητέρες και πατέρες βλέπουν τα παιδιά τους. Ας δούμε τη ματιά μιας μητέρας και τη ματιά ενός πατέρα, γιατί μέσα από την οπτική τους γωνία και, τελικά, την πεποίθησή τους, αυτό μπορεί να διευκρινίσει ή να περιπλέξει τις προσπάθειες για επανένωση, την αποκατάσταση της προσκόλλησης παιδιού και γονέα:
- Οπτική της Μητέρας: Πολλές μητέρες αναμένουν να διατηρήσουν την κύρια επιμέλεια και τον «τελικό λόγο», συχνά υποβιβάζοντας τον ρόλο του πατέρα σε αυτόν του οικονομικού παρόχου και του «βοηθού της μητέρας». Η επιτυχία του πατέρα μετριέται με την αυστηρή συμμόρφωση με την υποστήριξη στα προγράμματα γονικής μέριμνας, συχνά χωρίς δυσαρέσκεια.
- Οπτική του Πατέρα: Αντίθετα, πολλοί πατέρες αισθάνονται εξίσου ικανοί και πιστεύουν στην κοινή ευθύνη για όλες τις πτυχές της ανατροφής των παιδιών. Μετρούν τη δέσμευση της μητέρας με την προθυμία της να τους επιτρέψει ίση πρόσβαση και κοινή εξουσία λήψης αποφάσεων.
Όταν αυτές οι δύο αντικρουόμενες απόψεις συγκρούονται, η πιθανότητα απειλής για την γονική ταυτότητα «αυξάνεται ιδιαίτερα», μετατρέποντας τη διαδικασία αποχωρισμού σε μια συνεχή πάλη εξουσίας που θέτει το παιδί στο στόχαστρο.
Το Παιδί Θύμα Συναισθηματικής Κακοποίησης
Οι συνέπειες αυτού του γονικού πολέμου είναι καταστροφικές για τα παιδιά. Η συναισθηματική κακοποίηση συνδέεται ευρέως με μακροχρόνια ψυχολογική βλάβη. Τα παιδιά που την υφίστανται είναι πιο ευάλωτα σε σοβαρά κοινωνικά και ψυχολογικά προβλήματα, όπως χαμηλή αυτοεκτίμηση, κατάχρηση ναρκωτικών και αλκοόλ, νεανική εγκληματικότητα, ακόμη και αυτοκτονία. Όπως υποστήριξαν ερευνητές όπως ο Ντάγκλας Ντάρναλ και ο αείμνηστος Ρίτσαρντ Γκάρντνερ, η διαδικασία αποξένωσης είναι μια «θανατηφόρα διαδικασία». Τα συναισθήματα των παιδιών «κρατιούνται όμηροι» από τον αποξενωτικό γονέα, μετατρέποντάς τα στον «χειρότερο εχθρό τους» καθώς τα ψυχολογικά προβλήματα ριζώνουν.
Επιδεινώνοντας τη δυστυχία, το ακραίο άγχος και το τραύμα των οικογενειακών συγκρούσεων μπορούν να εκδηλωθούν στα παιδιά ως συμπτώματα συμπεριφοράς που μπορεί να διαγνωστούν λανθασμένα ως ΔΕΠΥ και να χορηγηθούν ακατάλληλα φάρμακα. Όπως σημείωσε ο ψυχολόγος Μπέντζαμιν Γκάρμπερ, σε ένα δύσκολο διαζύγιο, αυτό που φαίνεται να είναι ένας παράγοντας που συμβάλλει μπορεί στην πραγματικότητα να είναι «συμπεριφορές που είναι τα συμπτώματα του τραύματος των οικογενειακών συγκρούσεων».
Αυτή η κατάσταση είναι κάθε άλλο παρά σπάνια. Ο Δρ. William Bernet, Ομότιμος Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Vanderbilt και ιδρυτής της Ομάδας Μελέτης Γονικής Αποξένωσης (PASG), υποστηρίζει ότι χαμηλά, μέτρια ή υψηλά επίπεδα δραστηριότητας γονικής αποξένωσης συνοδεύουν τις περισσότερες υποθέσεις διαζυγίου. Ωστόσο, το νομικό σύστημα συχνά αποτυγχάνει να επιβάλει τις δικαστικές αποφάσεις που αποσκοπούν στην παύση της αποξενωτικής συμπεριφοράς, καθιστώντας απαραίτητο για τους επαγγελματίες νομικής και ψυχικής υγείας να αναλάβουν δράση.
Εποπτευόμενη Επίσκεψη: Μια Γέφυρα Ασφαλείας για την Θεραπεία
Όταν υπάρχει αποξένωση, οι παρεμβάσεις πρέπει να είναι γρήγορες και αντικειμενικές. Εδώ είναι που υπηρεσίες όπως η εποπτευόμενη επίσκεψη (SV) και η επαγγελματική υποστήριξη αποκτούν κρίσιμη σημασία. Η SV παρέχει ένα ελεγχόμενο περιβάλλον που επιτρέπει στον αποξενωμένο ή μη επιμελητή γονέα να έχει ασφαλή πρόσβαση στο παιδί. Χρησιμοποιείται συχνά σε περιπτώσεις που αφορούν διαζύγια με έντονες συγκρούσεις, ψευδείς ισχυρισμούς ή όπου υπάρχει ιστορικό ποινικών ή οικογενειακών ζητημάτων. Οι στόχοι σε μια υπόθεση αποξένωσης δεν είναι μόνο η ασφάλεια, αλλά και η ενεργός εργασία για την αντιστροφή της αποξένωσης:
- Διευκόλυνση της Επανένωσης: Όπου είναι σκόπιμο, η Κοινωνική αλληλεπίδραση βοηθά στην επανασύνδεση του γονέα που δεν έχει την επιμέλεια και του παιδιού μετά από μια μακρά απουσία, παρέχοντας μια γέφυρα για την ανοικοδόμηση της σχέσης.
- Αντικειμενική Παρατήρηση: Οι παρατηρητές καταγράφουν την αλληλεπίδραση, αναζητώντας σημάδια ακατάλληλης συμπεριφοράς, όπως αρνητικά σχόλια των γονέων για την άλλη πλευρά ή προσπάθεια να ζητήσουν πληροφορίες από τα παιδιά σχετικά με την υπόθεση. Αυτή η αντικειμενική αναφορά παρέχει τα απαραίτητα στοιχεία για την αντιμετώπιση της συχνά αβάσιμης αφήγησης του γονέα που τα αποξενώνει.
- Προστασία του Δεσμού: Δημιουργώντας έναν ασφαλή χώρο, η Κοινωνική και Αλληλεπίδραση επιτρέπει στη σχέση να υπάρχει και να αναπτύσσεται, υποστηρίζοντας την αρχή ότι το παιδί χρειάζεται και τους δύο γονείς.
Τελικά, οι δικηγόροι οικογενειακών υποθέσεων και οι δικαστές πρέπει να ενημερωθούν για το πραγματικό τραύμα του διαζυγίου – το τραύμα της αποξένωσης – και να εργαστούν για να διασφαλίσουν ότι οι δικαστικές αποφάσεις είναι σαφείς, εκτελούνται και επικεντρώνονται στην προστασία του δικαιώματος του παιδιού και στους δύο γονείς. Όπως προειδοποίησε έντονα ο Δρ. Γκάρμπερ, οι γονείς που ισχυρίζονται ότι «κράτησαν τα παιδιά έξω από αυτό» συχνά ξεγελούν τον εαυτό τους: τα παιδιά εξακολουθούν να αισθάνονται τη σύγκρουση. Η μάχη κατά της σωματικής δυσλειτουργίας απαιτεί επαγρύπνηση, υποστήριξη και τη δέσμευση να τεθεί επιτέλους η συναισθηματική επιβίωση του παιδιού πάνω απ’ όλα.